Бүгінде Түркі мемлекеттері ұйымы (ТМҰ) халықаралық қатынастар жүйесінде өңірлік интеграцияны тереңдетуге бағытталған маңызды алаңдардың біріне айналып отыр. Ұйым аясында саяси диалогты нығайту, экономикалық байланыстарды кеңейту және мәдени-гуманитарлық ықпалдастықты арттыру бағытында бірқатар жүйелі бастамалар жүзеге асырылып жатыр. Түркі әлемінің ортақ тарихи тамырлары мен құндылықтары бұл үдерістің негізін құрайды.
Соңғы жылдары ТМҰ шеңберінде көтерілген бастамалар ұйымның күн тәртібін айтарлықтай кеңейтті. Олардың қатарында «Адал азамат», «Әділетті Қазақстан», «Таза Қазақстан» сияқты ішкі даму тұжырымдамаларымен үндесетін құндылықтық бағдарлар да бар. Бұл өз кезегінде ұйымға мүше мемлекеттердің ішкі реформалары мен сыртқы саяси ұстанымдарының өзара байланысын күшейтеді.
Сонымен қатар, Түркі әлемінде цифрлық трансформация мен жасанды интеллект саласындағы ынтымақтастық жаңа стратегиялық басымдыққа айналып келеді. Түркі мемлекеттері ұйымы аясында IT-хабтар желісін құру, цифрлық даму тәжірибесін бөлісу және ортақ технологиялық кеңістік қалыптастыру мәселелері белсенді талқыланып келеді. Бұл үрдіс ұйымның болашақтағы бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал етеді.
Осы орайда біз әзербайжандық саясаттанушы Фикрет Садыховпен сұхбаттасып, Түркі мемлекеттері ұйымының қазіргі трансформациясы, оның ішкі және сыртқы саясаттағы рөлі, сондай-ақ болашақ даму перспективалары жөнінде пікірін білдік.
– Президент ОТМ саммитінде сөйлеген сөзінде бүгінде Қазақстанда «Адал азамат», «Әділетті Қазақстан», «Таза Қазақстан» сияқты аса маңызды бастамалардың және басқа да көптеген жобалардың табысты жүзеге асырылып жатқанын атап өтті. Бұл тұжырымдамалардың Қазақстан қоғамының дамуы мен республиканың әлемдегі рөлі үшін қандай маңызы бар?
– Түркістан – ежелгі қала әрі өркениеттің маңызды орталығы. Жалпы алғанда, ол мұсылман мәдениеті мен тарихының символы саналады. Қазақстан Президентінің шақыруымен Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдер басшыларының бұл қалада бас қосуы әрі символикалық, әрі саяси мәнге ие. Мұнда геосаясатқа, өңірлік мәселелерге, қауіпсіздік пен ынтымақтастыққа қатысты маңызды мәселелер талқыланады. Бұл өз кезегінде қалаға ерекше маңыз беріп, оны біртіндеп заманауи мегаполиске айналдыруға ықпал етеді. Мұнда қабылданған шешімдер Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдер тарапынан іске асырылады.
– Қасым-Жомарт Тоқаев түркі мемлекеттерінің бірлігі турбуленттілік кезеңінде ерекше маңызға ие екенін атап өтті. Сіз бұл ұстаныммен келісесіз бе? Сіздің ойыңызша, ортақ прогреске қол жеткізу үшін тараптардың күш-жігерін біріктіруге қандай ынтымақтастық бағыттары ықпал ете алады?
– Қазіргі таңда бұл түркі мемлекеттерінің халықаралық ұйымы, ол әртүрлі салаларда ынтымақтастықты дамыту мақсатында құрылған. Әрине, қорғаныс тақырыбына қатысты келісімдер де бар. Біз елдеріміз үшін сыртқы, мүмкін өңірден тыс немесе тіпті өңірлік мемлекеттер тарапынан белгілі бір қауіптер мен қатерлердің сақталатынын түсінеміз. Сондықтан біз оларды тойтаруға дайын болуымыз қажет. Сонымен қатар, қазіргі кезеңде және жақын болашақта бұл саяси блоктың әскери-саяси блокқа айналуын көріп тұрған жоқпын. Дегенмен, қорғаныс құрамдас бөлігі бар және бұл қазіргі күрделі геосаяси жағдайларда, халықаралық ахуалдың шиеленіскен кезеңінде қалыпты құбылыс. Менің ойымша, бұл формат бүгінгі күні барлық мүше мемлекеттердің мүдделеріне толық сәйкес келеді.
– Президент цифрлық мемлекетке айналуды Қазақстанның стратегиялық басымдығы деп атады. Республика бұл бағытта қандай жетістіктерге қол жеткізді деп бағалайсыз?
– Жасанды интеллект пен цифрлық даму бүгінде көптеген мемлекеттер үшін, соның ішінде дамушы елдер үшін де жетекші трендке айналып отыр. Әрине, бұл Түркі мемлекеттері ұйымының назарынан тыс қалмауға тиіс. Бұл жерде осы елдердің болашақта қандай қадамдар жасайтыны, жасанды интеллектіні қалай пайдаланатыны және цифрлық дамуға көшу қалай жүзеге асырылатыны ерекше маңызды рөл атқарады. Бұл – уақыт талабы. Сонымен қатар, бұл мәдени-гуманитарлық ынтымақтастықтан бас тартуды білдірмейді. Мұның барлығы үйлесімде түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдер үшін тән және басты басымдық болатын құндылықтар кешенін құрайды.
– Қазақстан Президентінің түркі тілдерінің ортақ терминологиялық базасын қалыптастыруға қатысты бастамасын қалай бағалайсыз?
– Түркі тілдерінің терминологиялық базасы құрылуы аталған ұйымға мүше елдердің мүдделеріне қайшы келмейтініне сенімді болу қажет. Әсіресе, бұл елдерді ортақ этникалық және тілдік тамырлар, сондай-ақ тарихи байланыстар мен дәстүрлер біріктіретінін ескерген жөн. Сондықтан, менің ойымша, бұл бастама ұйымның басқа мүшелері тарапынан түсіністік табады, өйткені мұндай база гуманитарлық және білім беру салаларында одан әрі жақындасуға мүмкіндік береді.
– Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанның Түркия ұсынған «Түркі мемлекеттері ұйымы +» форматын құру бастамасын қолдайтынын мәлімдеді. Бұл ұйымның трансформациясына қалай әсер етеді деп ойлайсыз?
– Түркияның «Түркі мемлекеттері ұйымы +» форматын құру бастамасы, менің ойымша, қазіргі уақыттың талаптары мен өзекті сын-қатерлеріне толық сәйкес келеді. Егер қандай да бір ел немесе құрылым толыққанды мүше не бақылаушы ретінде қосылғысы келсе, мен Түркі мемлекеттері ұйымына мүше мемлекеттер бұған қарсы болады деп ойламаймын. Әсіресе, бұл формат барлық салаларда ынтымақтастық пен қауіпсіздікті нығайтуға бағытталған шараларды бірлесіп әзірлеуге мүмкіндік береді. Ұйымның трансформациясына әсері туралы айтатын болсақ, мүмкін, сандық тұрғыдан формат кеңеюі ықтимал. Алайда оның мақсаттары, міндеттері мен болашағына, менің ойымша, бұл ешқандай теріс әсер етпейді.
– Әңгімеңізге рақмет!