Цифрландыру мен жасанды интеллект дәуірінде мемлекеттердің бәсекеге қабілеттілігі жаңа деңгейде айқындала бастады. Қазақстан да бұл үдерістен шет қалмай, экономиканы жаңғырту мен технологиялық серпіліске басымдық беріп отыр. Осы бағыттағы стратегиялық қадамдар, мүмкіндіктер мен сын-қатерлер туралы біз С.Аманжолов атындағы ШҚУ-дың ЖИ және цифрландыру департаментінің директоры Ділдебай Балғынмен сұхбаттастық.
Сарапшының айтуынша, бүгінгі таңда жасанды интеллект тек технологиялық тренд емес, елдің болашақ экономикалық моделін айқындайтын негізгі факторға айналып отыр. Қазақстан үшін бұл – шикізатқа тәуелділіктен арылып, жаһандық цифрлық кеңістікте өз орнын табуға берілген тарихи мүмкіндік. Сонымен қатар цифрландыру мемлекеттік басқару сапасын арттырып, қоғамдағы ашықтық пен тиімділікті қамтамасыз етеді.
Әңгіме барысында деректерді басқару, цифрлық теңге, киберқауіпсіздік және «деректерді өңдеу орталықтарының алқабы» сияқты ірі бастамалардың маңызы кеңінен талқыланды. Сондай-ақ отандық IT-сектордың әлеуеті мен Қазақстанның «цифрлық хаб» болу перспективасы да назардан тыс қалмады.
– Қазақстан заманауи цифрлық мемлекетке айналу үшін қандай қадамдар жасап жатыр?
– Қазақстан цифрлық экожүйені жүйелі түрде қалыптастырып келеді: 2029 жылға дейінгі ЖИ дамыту тұжырымдамасы қабылданды, электрондық мемлекеттік қызметтер белсенді еніп жатыр, ЖИ реттеуге арналған нормативтік-құқықтық база құрылды. Жоғары мектеп деңгейінде де, біздің университетте де кадр даярлайтын және қолданбалы зерттеулер жүргізетін мамандандырылған құрылымдар ашылып жатыр. Цифрлық трансформация – бұл бір реттік жоба емес, мемлекет, бизнес және ғылымның бірлескен жүйелі жұмысы.
Жасанды интеллект: Қазақстанда 50 мың адам жұмыссыз қалуы мүмкін
– ЖИ дамыту Қазақстан үшін және жаһандық экономика үшін қандай рөл атқарады?
– Жасанды интеллект – жаңартылатын жаңа мұнай. Қазақстан үшін бұл – экономиканы әртараптандыру, шикізатқа тәуелділіктен арылу және жаһандық технологиялық тізбектерде лайықты орын алу мүмкіндігі. Жаһандық масштабта ЖИ логистиканы, медицинаны, білімді, қаржыны өзгертіп жатыр. Бүгін осы салаға инвестиция салған елдер ертең ойын ережелерін анықтайды. Ірі технологиялық державалар арасында қолайлы географиялық орналасқан Қазақстанның өңірлік көшбасшыға айналуға нақты мүмкіндігі бар.
– Президенттің «Мемлекеттік деректердің бірыңғай жүйесінсіз ЖИ тиімсіз болып қалады» деген ұстанымын қолдайсыз ба?
– Толығымен қолдаймын. Деректер – ЖИ үшін отын. Бытыраңқы, үйлесімсіз деректер базасы кез келген алгоритмді соқыр етеді. Мемлекеттік деректердің бірыңғай жүйесі – бұл жай ғана техникалық шешім емес, елді ақылды басқарудың іргетасы. Онсыз ЖИ жүйелі нәтиже қажет жерде тек жергілікті нәтижелер береді. Президент басымдықты дәл анықтады.
– Цифрландыру – заман талабы. Цифрлық теңге бастамасын қалай бағалайсыз?
– Цифрландыру енді таңдау емес, қажеттілік. Цифрлық теңге – осы бағыттағы заңды қадам. Бюджеттік шығыстардың ашықтығы, транзакциялық шығындардың қысқаруы, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің төмендеуі – бұлардың барлығы бағалауға келмейтін нақты артықшылықтар. Мақсатты шығыстардың ашықтығы әсіресе маңызды: әрбір транзакция қадағаланған кезде мемлекет барлық деңгейде есеп береді. Бұл қаржыны басқару мәдениетін түбегейлі өзгертеді.
Әлемде жасанды интеллектіні қолдану қарқыны артып келеді: Қазақстан қай орында?
– «Деректерді өңдеу орталықтарының алқабы» жобасы қандай перспективалар ашады?
– Бұл – стратегиялық тұрғыдан дұрыс шешім. Қазақстанда ДОО-ны дамыту үшін бірнеше бәсекелестік артықшылық бар: салыстырмалы түрде арзан электр энергиясы, салқындату шығындарын төмендететін суық климат және Еуразия кеңістігіндегі орталық орналасуы. «ДОО алқабы» тек қазақстандық емес, бүкіл өңірлік цифрлық экономика үшін инфракұрылымдық қаңқа жасайды. Бұл – жаңа жұмыс орындары, салықтар, технологиялық трансфер және деректерге нақты егемендік береді деген сөз.
– Қазақстандық IT-компаниялардың әлеуетін қалай бағалайсыз? Бұл сектор шетелдік инвесторлар үшін қаншалықты қызықты?
– Қазақстандық IT-компаниялар әсерлі өсу қарқынын көрсетіп келеді. Kaspi сияқты өнімдер халықаралық деңгейге шығып, мұнда бәсекеге қабілетті шешімдер жасай алатынымызды дәлелдеді. Шетелдік инвесторлар үшін Қазақстан бірнеше фактордың үйлесімімен тартымды: өсіп келе жатқан ішкі нарық, білікті кадрлар және саяси тұрақтылық. Қазіргі міндет – осы тәжірибені кеңейту, жаһандық деңгейде бәсекелесе алатын чемпион компаниялардың санын арттыру.
– Киберқауіпсіздік стандарттарын енгізу қаншалықты қажет? Конституцияда жеке деректерді қорғаудың бекітілуі нені білдіреді?
– Киберқауіпсіздік кез келген технологиялық шешімнің архитектурасына бастан-аяқ енуі керек – бұл «security by design» қағидаты. Олқылықтарды кейін жамау – қымбат әрі қауіпті. Конституцияда жеке деректерді қорғаудың бекітілуі – бұл азаматтарға да, халықаралық серіктестерге де берілген нақты сигнал: Қазақстан адам құқықтарын технологияларға құрбан етпейтін цифрлық мемлекет құрып жатыр. Бұл – цифрлық ортадағы сенімнің іргетасы.
– Қазақстан мамандар мен инвестицияларды тарту үшін қолайлы орта қалыптастырып жатыр. Бұл туралы не ойлайсыз?
– ЖИ саласындағы таланттар үшін бәсеке бүгінде жаһандық сипатқа ие. Қазақстан салықтық жеңілдіктер, технопарктер, жеңілдетілген визалық режимдер арқылы тартымды жағдайлар жасап отыр – бұл дұрыс бағыт. Бірақ өз мамандарымызды ұстап қалу да маңызды. Университеттер мұнда шешуші рөл атқарады – жастар шетелден мүмкіндік іздемей, отанында өзін таба алатын орта қалыптастырамыз. С.Аманжолов атындағы ШҚУ осы бағытта белсенді жұмыс істеп жатыр.
Испанияда Ла Лига төрешілерінің жұмысын жасанды интеллект бағалайды
– Қазақстанды «цифрлық хабқа» айналдыру қаншалықты амбициялы және шынайы шешім?
– Амбициялы шешім екені рас. Бірақ мен мұны шынайы емес деп айтпас едім. Қазақстанда бәрі бар: саяси басшылықтың еркі, ресурстар, географиялық орналасу және технологияға бағытталған жас ұрпақ. Әрине, бәсеке жоғары – Сингапур, БАӘ, Польша осы мәртебе үшін белсенді күресіп жатыр. Сондықтан жылдам әрі жүйелі әрекет ету маңызды. «Цифрлық хаб» – бұл жай ғана инфракұрылым емес, үлкен экожүйе. Оның құрылысы қазірдің өзінде жүріп жатыр.
– Әңгімеңізге рақмет!