Офтальмолог

Көз ауруын анықтайтын құрылғының прототипі

С.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің түлегі, көз зерттеу ғылымдарының PhD (Cardiff University) Мұхит Құлмағанбетов – кванттық оптика әдісін меңгерген сирек ғалымның бірі. Ол ғалымдар тобымен бірлесіп, Гонконгтегі кванттық офтальмология зертханасында көз ауруларын анықтайтын «SLOPE» (Struc­tured Light Observation Perceptionan dEvaluation) құрылғысының прототи­пін әзірледі. Қазір бұл құрылғы серік­тес офтальмологиялық клиникада (Hong Kong Laser Eye Centre), сондай-ақ Гон­конг пен Канададағы университеттерде (The Hong Kong Polytechnic University және University of Waterloo) сынақтан өтіп жатыр. «SLOPE» құрылғысын өнді­ретін «Entoptica Limited» стартапқа Мұхит басшылық етеді.

Кейіпкеріміз Қарағандыдағы дәрі­герлер отбасында өмірге келген. Содан ба, ол ғалым болуды бала күнінен арман­даған. Талапты өреннің сол арманы бүгінде халықаралық деңгейдегі зерттеулерге ұласты. Кардифф университетінде глаукома бойынша жасаған баяндамасы шетелдік ғалымдардың назарын аударып, профессор Джеймс Морганның тобында білім алды. Оның зерттеулері – көздің торлы қабығы клеткаларының апоптозын алдын ала анықтауға жол ашады. Жа­санды интеллект бағдарламалары үшін компьютерлік кодтарды жазу мен зерт­теулерін де дәл осы Кардиффте бастаған.

Уэльсте оптикалық жүйелер жасау­мен айналысып жүрген Мұхиттың жұ­мысы Канададағы Уотерлоу универ­си­теті ғалымдарының қызығушылығын туғызды. Кванттық фотондарды пайдалану арқылы микроскоп жасауды қолға алған ол Кванттық есептеулер институтының (Institutefor Quantum Computing) физиктері Душан Шаренац пен Дмитрий Пушиннің тобына қосыл­ды. Мұнда инженерия, оптоэлектро­ника, ­IT, офтальмология және кванттық ­физи­­каны меңгерген Мұхит Құлмағанбетов­­тің тәжірибесі ерекше бағаланды. Қазір ол зерттеулерін Гонконгта жалғастырып, АҚШ, Ұлыбритания, Канада, Үндістан, Гонконг, Сербия мен Ресейден келген ғалымдармен бірге жұмыс істейді. Бұл топқа канадалық-америкалық профессор, кванттық ғылымдар әлеміндегі беделді институттың басшысы профессор Дэвид Кори жетекшілік етеді. Зертхананың негізгі бөлігі Канадада орналасқан, ал Гонконгта клиникалық зерттеулер жүргізіледі.

Мұхит ғылыми жолында Нобель сыйлығының лауреаттары Донна Стрикланд пен Антон Цайлингермен бірге жұмыс істеді. Профессор Донна Стрикланд зертханаға ара-тұра қатысып, әлемдік лазерлік хирургия мен көзді лазермен емдеу саласындағы жетістіктерімен бөліседі. Физик Антон Цайлингердің Ален Аспе және Джон Ф.Клаузермен кванттық фотондарды зерттеудегі бірлескен жұмысы әлемдік ғылыми да ғалымдар коллаборация­сына, адамзат үшін ашылмаған заңды­лықты зерттеуге жаңа мүмкіндік туғызып отыр.

Ғылым мен клиника тоғысы

Гонконг зертханасы клиникалық зерттеулерге негізделсе, ал Канада зертханасында физик ғалымдар жұмыс істейді. Қазіргі таңда Мұхит Құлмағанбетов Гонконг-Канада бағытына жиі қатынап, науқастарды қабылдап, кванттық физика мен офтальмология тұрғысынан көз ауруы түрлерін анықтайды. Сонымен қатар 2014 жылдан бері Алматыдағы Көз аурулары ғылыми зерттеу институтында ғылыми қызметкер болып істейді. Сондай-ақ көз ауруын емдеп, науқас­тар­ға кеңес береді.

Ғалым «SLOPE» прототипінің көз ауруларының алдын алудағы мүмкін­дігінің жоғары екенін айтады. Бұл құрыл­ғының алдағы уақытта елімізге жет­кізілуі де мүмкін. Ғалымдар үшін бастысы нарықта табыс табу емес, ғылыми зерттеулердің нәтижесі мен адам­затқа пайдасы. Бұл стартапты әзір­леуге Гонконг үкіметі осы кезге дейін
15 млн доллар жұмсаған, алдағы таңда тағы да қаражат бөлмекші.

Біздің елімізде де көз ауруларының ­таралуы – өзекті мәселе. Мәселен, глаукома, макулярлы дегенерация, диабет­тік ретинопатия секілді аурулардың емі әлі толық табылған жоқ. Миопия­ның ­(алыстан көре алмаушылық) прогрес­сивті түрі де көкейкесті проблемаға айналды. Бүгінде Мұхит Құлма­ғанбетов бастаған ғалымдар тобы мио­пияның прогрессивті түрін емдеуге қатысты жоба әзірлеп жатыр. Оның айтуын­ша, науқастардың 60-70 пайызы атропин, фармакологиялық жолмен ем­де­леді. Әлемде кең таралған миопия­ны көзілдірік немесе контактілі линза пайдаланып коррекциялауға болады, бірақ асқынған түрлерінде операция да көмектеспеуі мүмкін. Сондықтан ғалымдар фотобиомодуляцияда аз интен­сивті қызыл жарықты пайдаланып, миопияның үдеуін тоқтатуға болатынын зерттеу үстінде.

«Елімізде көз ауруларымен күресте бірнеше маңызды бағытқа назар аудару қажет деп санаймын. Ең алдымен, ерте диагностика мен скринингті дамыту аса маңызды. «SLOPE» секілді жаңа технологияларды енгізу арқылы ауруларды бастапқы кезеңде анықтауға мүмкіндік артып, емдеу нәтижелерін жақсартуға болады», дейді ол.

Сонымен қатар офтальмология саласына жасанды интеллект пен кванттық технологияларды енгізу диагностика мен емдеудің сапасын арттыруға септігін тигізеді. Бұл жаңа әдістер дәрігерлердің жұмысын жеңілдетіп, науқастарға заманауи медициналық көмек көрсетуге жол ашады.

Халықаралық тәжірибені пайда­лану және шетелдік ғалымдармен бірлес­кен жобалар жүргізу де ғылымның дамуына үлкен серпін береді. Мұндай ынтымақтастық отандық маман­дардың кәсіби деңгейін көтеріп, жаңа білім мен тәжірибе алмасуға мүмкіндік береді.

«Сондай-ақ ғылымға бөлінетін қар­жыны арттыру, акселераторлар мен венчурлық орталықтарды дамыту – жас ғалымдардың елге оралуына және жаңа технологияларды енгізуге ықпал ететін маңызды факторлар. Осы бағыттарда жүйелі жұмыс жүргізілсе, елімізде офтальмология саласының дамуы жаңа деңгейге көтеріледі деп сенемін», дейді Мұхит Құлма­ғанбетов.

Офтальмология ғылымының әлеуеті жоғары

Елімізде офтальмология саласының дамуы үшін ғылыми зерттеулерге тұрақ­ты қолдау көрсетіп, халықаралық ынты­мақтастықты кеңейтіп, жаңа технология­ларды енгізу маңызды. Дамыған елдер тәжі­рибесін қарастырғанда, еліміздегі оф­таль­мология ғылымының әлеуеті жоғары.

Мұхит Құлмағанбетовтің айтуынша, кванттық технологиялары мықты дамып жатқан елдер бар. Дегенмен де оның нәтижесі әлі толық көрсетілген жоқ. Таяу болашақта елімізде де кванттық ком­­пьютерлер қолданысы артады. Нәти­жесінде, кванттық медицинаны дамытып, магнитті резонансты томографты, елесті бейнеге түсіру (ghostimaging), квантты машинаны оқыту (quantum machinelearning) әдістерін пайдалану арқылы мидың жасушасы дәрежесіндегі томограф жасауға болады. Кванттық технологиялар екі шешімді қатар атқара беретінімен ерекшеленеді. Қолда бар мүмкіндікті пайдаланып, кванттық технологиялар нарығындағы орнымызды анықтау мен кванттық компьютерді ойлап табу қазақ ғалымдарына еш кедергі туғызбайды. Ал оған баратын жол қашық емес. Бұл – болашақтың медицинасы.

Мұхит Құлмағанбетов кванттық офталь­мологиядағы жетістіктерімен сұра­нысқа ие. Ол аэроғарыш медицинасы бойынша NASA ғалымы Тайсон Бранстеттермен бірлесіп, ғарышта алты айдан ұзақ болған ғарышкерлерде пайда болатын нейроокулярлы синдром себебін анықтап, оны тоқтату жолын іздестіру үстінде. Ғарышкерлер алты және одан көп уақытын жер орбитасында өткізетіндіктен, көз түбінде нейроофтальмологиялық синдром, тор қабаттың ар жағында сынықтар пайда болады. Оның көру қабілетіне әсері болмағанымен, салдары жақыннан көре алмаушылыққа соқтырады. Көз аурулары диагностикасында анықталған синдромды емдеудің жолдары енді-енді зерттеліп жатыр. Халықаралық ғарыш стансасына ғарышкерлер денсау­лығын зерттеу үшін оптикалық томогра­фия және фундус камера жеткізілген. ­Ғалым осы мақсатта «SLOPE» прото­типін де пайдалануға болатынын айтады. Егер стартап нарықта кең таралатын болса, оның адам денсаулы­ғын жақсартуға тигізер пайдасы да зор болмақ.

АЛМАТЫ