Жазушы Қуандық Түменбай өзінің прозалық шығармаларына көбіне қазіргі күннің оқиғаларын арқау етеді. Әлдеқандай бір идея айту үшін болмағанды болды қылуға әдеттенбеген. Қай шығармасын алып қарасаң да, әркімге-ақ жете таныс оқиғалар жандана өріліп көз алдыңа көлбеп келеді. Тыңнан тақырып іздеп тыраштану оның табиғатына жат. Тақырып деген, оқиға деген өзін қоршаған ортада жетіп артылады. Бәрі де жазуға тұрарлық жайттар. Жазушының оны тез тани қоятын қаламгерлік көзқарасы ұшқыр.
Шығармаларына арқау болған оқиғалардың дені өзі туып-өскен, өзі оқып, білім алған ортадан өрістейді. Кейіпкерлері де солай. Алыстан арбалап, қиялдан құрастырып жазатын жазушы емес. Өзі туып-өскен Шиелі ауданы, Ыбырай Жақаев ауылы (1997 жылға дейін «Қызыл ту») мен жоғары білім алған, кейінгі өмірі өтіп келе жатқан Алматы қаласы – жазушы шығармаларындағы жағрафиялық мекендер.
Қай туындысынан да жәбірленген ұлттың мұңы аңғарылып тұрады. Оқырманын сол арқылы қайрайды. Отаншылдыққа, мемлекетшілдікке үндейді. Діттеген ойлары кейіпкер аузымен айтылады.
Оқыған кісі оның жазу мәнерінің де өзіне ғана тән екенін аңғармай қалмайды. Демек бұл да оның өзіндік бір ерекшелігі. Прозаның қалыптасып қалған классикалық шарттарына кейде бағына да бермейді. Ол өзінің соқпағын салуға ұмтылғандай әсер қалдырады. Осы жолда қаламын еркін сілтеп, түрлі мәнерге де салып көргені аңғарылады.
Кейіпкерлері де қарапайым адамдар. Кейде олар аңқылдап отырып, қоғамның кемшілігін бетің бар, жүзің бар демей, сынап тастайды. Кейбір кейіпкерлерінен жиынтық образды көресің. Қайсыбір кейіпкері өзіңнің өмірде бар танысың болып шығатыны қызық.
Мәселен, «Кітап қалашығындағы оқиға» әңгімесіндегі Жапардың бейнесінен Қайырбек атты өз сыныптасымды көргендей болам. Мұндағы бас кейіпкер Жапар техникум бітірсе де мамандығына сай жұмыс таппай, көше сыпырушы болып, жан бағып жүрген жан. Әйтсе де оқымағаны жоқ. Кітапқұмар. Сондықтан көшені бірге сыпыратындардың оған қойған аты – «Оқыған азамат». Осы оқыған азаматтың аузымен қазақ, орыс, шетел жазушыларының аты-жөндері, шығармаларының атаулары аталады. Сол шығармалардағы ұмытылмас ұтымды сәттерді жанында жүрген істес-жұмыстастарына аузы жабылмай әңгімелеуден шаршамайды. «Кітап қалашығы» атты кітап дүкеніндегі қызметкер қызбен танысып, ғашық боп қалғанда Шал ақынның «Кеудең – ана, бөксең қыз, зайыбым-ай!» деген өлең жолы ойына сап ете қалады. Одан әрі Ақан серінің «Сенің мынау кеудеңе, шыбын қонса да қызғанам» деген сөзі есіне түседі.
Марина атты сол қызға:
...Әйел болдың амал жоқ,
Егер де еркек болғанда,
Болар ең тұтқа бір жұртқа, – деген Қобыландының сөзін айтқысы кеп кетеді. Бұдан оның көкейіне тоқып оқитын құймақұлақ оқушы екенін танисың. Ақыр аяғы қалың кітап арасында жүрсе де, ол қыздың кітап бетін ашпайтынын білгенде «Бұлар кейіпкерлермен сырласа алмайды» деп, өкпелеп қалады. Әңгіменің де айтары осы. Кейіпкердің кейіпкерге айтқаны, жазушының кітап оқудан қала бастаған қазаққа ескерткені деп ұғамыз. Осы әңгіме оқушыны кітапқұмарлыққа құлшындырады. Жапардың көше сыпырушы болса да, рухани бай жігіт екенін ойлағанда қолына кітап алмайтындарды шын мүсіркейсің.
Кітапқа байланысты тағы бір әңгіме – «Әлем әдебиетімен қоштасу». Бар болғаны кітаптың жеті бетіне сыйып кеткен шап-шағын әңгіменің оқиғасы шымыр. Айтылмақ ой – жебірей мен қазақтың кітапқа деген көзқарасының қандай екендігі.
Аупарткомның бірінші хатшысы Омардың мамандығы мал дәрігері болғандықтан ба, әйтеуір көркем әдебиетке шорқақ. Алқалы жиындарда әдебиет туралы сөз қозғалса, аудандағы бірінші кісі болса да іштен тынып, көсемдігін көрсете алмай, үнсіз қалуға мәжбүр.
Содан ол намыстанып, Алматыда тұратын академик танысының мысқылынан соң «Всемирка» – «Библиотека всемирной литературы» сериясымен шыққан 200 том кітапты бір жебірейден мың сомға сатып алады. Жебірейдің әйелі екеуі «Всемиркамен» жылап қоштасатын тұсы шынайы суреттелген.
Ал барлығын қосқанда 163 кило тартатын 200 томды пойызға салып, үйіне тасып алған Омар қайтеді? 200 кітаптың бетін де ашпайды. Онымен қоймай, жалғыз ұлының Желтоқсан көтерілісіне қатысып, жеті жылға сотталып кеткенін, сол үшін қызметінен айырылғанын осы 200 том кітаптан көреді. «Еврейлер бар бәле-жаласын бізге тастап кетті-ау», деген ойдан арыла алмайды. Сөйтіп, оны сатып, құтылғанша асығады.
Еркек пен әйелдің жұп құрып, бірге өмір сүруі тіршіліктің мәні. Оның кілті адамды адамның құлай сүю сезімінде. Қаламгер Қуандық Түменбайдың махаббат тақырыбына жазған әңгімелері де баршылық. Солардың ішінде сәтті шыққаны – «Еркекті аңсау». «Еркекті аңсау» құрғақ баяндаудан ада, көз алдыңа нақты көріністі әкелетін артық-кемі жоқ жұп-жұмыр әңгіме. Нақты көрініс әлдекімді күтіп жүрген екі әйел. Екеуі де елудің о жақ, бұ жағында. Екеуі де жиырма жылдай бұрын қуатты бір еркектің ыстық құшағына тұншығып, тәтті ләззатын татып көрген. Онда да жалғыз мәрте. Сол сезімді ұмыта алмайды. Әр күн сайын талмап қойып, әлгі еркекті тым болмаса сыртынан бір көруге зәру. Кеңсесін аңдып жүргені содан. Бір-бірімен сөйтіп жүріп танысады. Біреуінің білместікпен сырын ашып қоятыны, екіншісінің содан іші өрт болып, қызғанатыны әсерлі. Бірінің ақсақтығы мен екіншісінің шолақтығы махаббат сезімінің тылсым сырына тарта түседі.
Бұл екеуінің кім екені, кімді күтіп жүргені екеуінің өзара диалогі арқылы жақсы ашылады. Сөз саптастарынан мінездері дараланады. Өзара әңгімелері иланымды, одан екі әйелдің шынайы сезімдерін де, ыстық құмарлықтарын да, үзілмес үміттерін де, қоңыртөбел қанағаттарын да, ақыр аяғында әйелдік төзімділігі мен тайғанақ тағдырларын да аңғарамыз. Қыздың жолы жіңішке. Оның үстіне құдай қылған кемтарлық бақытқа барар жолын тұйықтап тастаған. Шағын әңгіменің көтерген жүгі салмақты.
Махаббат деген ғажайып сезім адамды өмір сүруге құлшындырып, кейін кеткен қадамын алға сүйрелеп, әлдеқашан үзілген үмітін қайта-қайта жалғай береді. Алайда осы үмітінің өзі көзсіз екенін екі әйел де мойындағысы жоқ. Жиырма жылдай бұрын кездескен еркек қазір бұларды тіпті танымайтын да. Есімдері де есінде қалмағаны анық. Иә екі әйел о жағын жақсы біледі. Біле тұра өздерін өздері алдаусыратып бағады. Өксіген өмірін осылай бір жұбатып әуре.
Осы әйелдердің сезіміне ұқсас сезімді мен бір қыздан байқағаным бар. Институтта бірге оқыған он тоғыз-жиырмалардағы жас қыз еді. Сол қыз қырық жастағы ұстазымызға сыртынан ғашық боп қалса болар ма. Қайдан біліп алғанын қайдам, күн сайын оқытушы ағай тұратын бес қабатты үлкен үй жаққа барып, сол маңайды торуылдап қайтатын әдет тауыпты.
Демек жазушының мына әйелдерінің де әрекеті шындыққа сай. Өмірде қилы-қилы адамдар кездеседі. Осынау қилы-қилы адамдарды жазушының өзге әңгімелерінен де ұшыратамыз. «Қырықтағы қыз», «Алаңдағы айқай», «Жапон құданың қалауы», «Хибаксуя», «Жұмыртқа жарған келіншек», «Әйел», «Бітеу дүние», «Бір елде», «Өмір», «Философия», «Адам», «Қобыздың мұңы», «Алматыда болған аңыз», «Мұражайдағы мұң», «Дойбы ойнаған екі әйел», «Адамның тууы», «Атуға бұйырылған адам», «Саябақтағы классикалық әуен», «Қырмандағы қара торғай», т.б. шығармаларында мінезі алуан-алуан кісілерді көреміз.
Жазушы қазақтың ежелгі дүниетанымдық түсініктердің ел-жұрттың санасынан өшірілмей, жадында қалып қойғанын кейіпкер сөзімен тағы бір еске салып, жаңғырта кетуді ұмытпайды. Мәселен, «Төрт амал тіршілік» хикаятында «..арқасы ұстаған бақсыдай» деген сөйлем бар. Иә, расында бақсының арқасы ұстайды. Мәселенің мәнісіне бойламағандар «жыны ұстаған бақсыдай» дер еді. «Жын» араб сөзі, түркі дүниесіне исламмен бірге кейін келген ұғым. Бақсы (дұрысы – бақшы) исламнан әлдеқайда бұрын болған, ғұлама ғалым Әлкей Марғұланның сөзімен айтсақ, Тәңірінің елшісі.
Осы хикаятында Саттар атты қарт кісі: «Күн бейсенбі. Аруақтар келетін күн!» дейді. «Ішкен-жегеніміздің бәрі аруаққа тие берсін», депті тағы «Оқ» атты хикаятында. Жазушының меңзегені ежелгі бабаларымыздың дүниетанымы. Түпкі мәнін жадынан шығарып алса да, түйсігінде қалған осы сөз әр қазақтың жүрегіне жақын. Бейсенбі күні майдың иісін шығарып, аруақтарға арнап жеті күлше пісіреді. Ыстық майға қуырылған жеті күлше іле жеті үйге таратылады. Күлшені алған кісі: «Тәңірі тілеуіңді берсін!» деп, тілек айтады.
Жаны көк төріне самғап кеткен жақыны болса, қырық күндігіне дейін әр бейсенбі сайын еске алып, бейшенбілік жасайды. Оны «бейсенбілік» демей, әлдебір түйсікпен «бейшенбілік» дейді. Ежелгі бабаларымыз «кісі» емес, «кіші», «бес» емес, «беш» деген. Бейшенбілік те содан қалған сілем. Өтешағы тым әріде. Кейбір түркі жұртында әлі күнге дейін – бейшембі. Негізі бұл күннің одан да байырғы атауы – «Тәңірі күні». Бұл атауды кейін орныққан бейшембі сөзі ығыстырған. Қазақтың ежелгі түсінігі солай. Қазақ ежелгі бабаларының осы түсінігін ұмытпай құрметтейді, қадірлейді және бұлжытпай орындайды. Ежелгі түркі жұрты қазіргі біз сияқты аптаның бесінші күнін емес, осылайша аптаның төртінші күнін қастер тұтқан. Төртінші күн аптаның кіндігі, алды-арты тең. Тепе-теңдік – Тәңірінің тәртібі. «Тие берсін» жоралғысының өтешағы (тарихы) жыл санауымыздан бұрынғы дәуірлерде жатыр. Бұның бәрі дүние туралы ежелгі бабалар түсінігінің құрметі үшін жасалады.
«Философия» әңгімесінде: «..топырақтан тұмар ілді» деген сөйлем бар. Топырақ дегеніміз ата-бабалар аруағы іспетті. Біз – тірілер қайтыс болған жақынымызға бір уыс топырақ салуды міндет санаймыз. Бұл қайтқан кісіні ата-бабалар аруағымен табыстыру жоралғысы. Жерді (топырақты) қадірлеу, жерді сатпау осыдан кеп шығады. Ежелгі бабаларымыз жорыққа аттанғанда мойнындағы тұмарына туған жердің бір шөкім топырағын түйіп алатын болған. Мерт боп, жат жерде қалған жағдайда бабалар аруағымен табысу үшін. Кейін ғой тұмардың ішіне жазу жазылған қағаз салып қоятын жат әдеттің жабысқаны.
Алматыда тұратын қазақтың көпшілігі-ақ ауылдан келгендер. Олардың ішінде біз де бармыз. Кей-кейде балалық шағымыз өткен қияндағы ауылымызды сағынамыз. Аңсаймыз. Реті келсе сонда тартып кеткіміз келеді. Жазушы да солай. Ол сомдаған кейіпкерлерінің бірқатары ауылдан қалаға қоныс аударғандар. «Төрт амал тіршілік» хикаятындағы Саттар, «Үпелек» әңгімесіндегі Оқап осы топтың адамдары. Ал енді бұлардың туған топыраққа деген сағыныштары сұмдық. Алматыға біржола көшіп келген соң үш ай өткенде ауылына барған Саттар мен орыс қатын алғалы туған жерге табаны тимеген, тек әйелі өліп, өзі жетпістің жалына жармасқанда ғана елге жеткен Оқаптың туған жердің әрбір бұтасы мен әрбір тасына есі кетіп, елжірей қарауын шебер суреттеген. Бәрі де өз басынан өткен жағдай ғой.
Осы тақырыпты толғаған әңгімелерінде қалалық болған ауыл адамының психологиялық хал-ахуалына мән береді. Ауыл мен қаланы теңестіру деген бұрынғы идеяның бос сөз екенін оқушы санасына оқиғалар арқылы жеткізуі иланымды. Хикаяттың түйінін атауы айтып тұр. Тәңірі адамнан адамды айырады, адамды адамға қосады. Адамды адамнан бөледі, адамды адаммен көбейтеді. Осы төрт амалдың мәңгілік қайталанып келіп отыруын жүрім (өмір) дейміз. «Қосу, алу, бөлу, көбейтусіз өмір жоқ». «Төрт амалымыз түгел болса көштен қалмаймыз», дейді «Төрт амал тіршілік» хикаятындағы математик ғалым Жапал.
Жоталы жетпіс жасқа толған жазушы Қуандық Түменбайдың жиырма шақты том болатын шығармалар жинағын оқу барысында осынау өмірдің дүрс-дүрс еткен жүрек соғысын сезініп отырасың.
Нұрлыбек САМАТҰЛЫ,
«Таң-Шолпан» журналының бас редакторы, жазушы