Күрделі еңбек жағдайында жұмыс істейтін азаматтардың әлеуметтік мәселесі қашанда маңызды. Әсіресе әр сәтінде асқан тәуекелмен жеті қат жердің астындағы кенішке түсетін кеншілердің еңбегі ерен. Ауыр жұмысты арқалап, ел экономикасына елеулі үлес қосып жүрген алтын қолды азаматтардың игі ісін насихаттау – парыз.
Шахтерлердің зейнетке шығатын жасын төмендету жайы ертеден айтылып келеді. Бұл мәселе Мемлекет басшысының да үнемі назарында. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің «Әділетті Қазақстанның экономикалық бағдары» Жолдауында: «Менің тапсырмаммен Үкімет зиянды еңбек жағдайында ұзақ уақыт жұмыс істеп жүрген адамдарды әлеуметтік қолдау тетіктерін әзірледі. Бұл бұрыннан талқыланып жүрген мәселе болатын, енді шешімі табылды. Оның мынадай өлшемдері бар. Жұмысшылардың осы саланы дамытуға сіңірген еңбегі және денсаулығына зиян келгені ескеріле отырып, оларға зейнет жасына толғанға дейін, атап айтқанда, 55 жастан бастап арнайы әлеуметтік төлем төленеді», деді.
Жерасты кеніштерінде еңбек ететін шахтерлер, металлургтер, мұнайшылар, уран өнеркәсібі сынды өндірісте тер төгетін жұмысшылардың зейнет жасын төмендету әлі де өзекті. Әсіресе тау-кен, металлургия саласының қызметкерлері 63 жастан зейнетке шығу ауыр соғатынын айтып дабыл да қаққан. Өйткені ауыр металдан бөлінетін газ, жоғары температура қысымы, шаң-тозаң, инфрақызыл сәуле, түрлі радиация денсаулыққа зиян екені белгілі. Кеншілердің арасында жүрек-қан тамыр аурулары, тірек-қимыл сырқаттары, онкологиялық кеселдерге шалдығушылар қатарының артуы да алаңдатарлық жайт.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі зиянды еңбек жағдайында жұмыс істейтін азаматтардың зейнетке шығу жасын төмендету тетіктерін қарастырып, мынадай байлам жасағаны белгілі. Ерте зейнетке шығу үшін жасы 55-тен асуы керек, әрі Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына 7 жылдың ішінде кәсіптік зейнетақы жарнасын жинауға тиіс.
Биылғы шілде айында Мәжіліс депутаттары өңірлерге сапары кезінде Қарағанды облысының кеншілерімен жүздесті. Нақты айтқанда «Киров» шахтасының ұжымының талап-тілегін тыңдаған мәжілісмендер кеніштегі кеншілердің әлеуметтік мәселесін Парламент мінберінен көтеретінін айтты. Жарты жылда 220 мың тоннадан астам көмір өндірген бұл ұжымда 650 адам жұмыс істейді. Былтырдан бастап елімізде зиянды еңбек жағдайында жұмыс істеген азаматтарға арнаулы әлеуметтік төлем жүйесі енгізілді. 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап қауіпті өндірістегі жұмысшылардың зейнет жасын 55-ке дейін төмендету туралы заң қолданысқа енді. Мәжіліс депутаты Бауыржан Смағұлов «Киров» кеншілерімен кездесуде зиянды еңбек жағдайында жұмыс істейтін азаматтар 55 жастан кейін кәсібін доғарамын десе, арнайы әлеуметтік төлемдер төленетінін айтты. Ал 63 жасқа толған соң зейнетақы қорынан төленетін төлемдерге базалық және ынтымақты зейнетақы қосылады. Есесіне республикалық бюджет есебінен, жұмыс берушілер мен сақтандыру компанияларынан аударылып келген төлемдер тоқтатылады. Бұл арада зиянды еңбек жағдайында жұмыс істейтін азамат 55 жастан асқаннан кейін 63 жасқа дейін де жұмысын жалғастырамын десе, ешқандай тосқауыл қойылмайды. Заң қолданысқа енген бір жарым жылдың ішінде ауыр еңбек арқалап жүрген 15,5 мың азамат осы мүмкіндікті пайдаланса, соның 2,5 мыңы Қарағанды облысының тұрғындары екенін атап өтті. Қызмет жолын тау-кен жұмысшысы болып бастап, шахта директоры лауазымына дейін өрлеп, мол тәжірибе жинаған Мәжіліс депутаты Арман Қалықов еңбек қауіпсіздігі қашанда қаперде болуы керектігін айтады. «Шахтаға түсу – кеңсе жұмысына ұқсамайды. Бұл – шаң, соққы толқыны, газ. Мұндай жұмысты күн сайынғы ерлік деп едім. Сондықтан қауіпті өндірістерде еңбек ететіндердің мүдделері мен жалпы еңбек адамдарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету әрдайым Мемлекет басшысының бақылауында болады. Өнеркәсіп және құрылыс министрі Ерсайын Нағаспаев өндірісте жазатайым жағдайлардың алдын алу мәселесі айрықша назарға алынғанын атап өтті. «Еңбек қауіпсіздігінің сақталуына ерекше көңіл бөлінеді. Кәсіпорындарда тау-кен және өңдеу зауыттарын басқарудың цифрлық жүйелері, газ ортасын тәулік бойы бақылау, қызметкерлердің орналасқан жерін бақылау және басқа да заманауи қорғау шаралары жүзеге асырылып отыр», дейді сала басшысы.
Кен орындарында буын алмасу үдерісі кезінде мамандар тапшылығы байқалып жүр. Жастарды осы кәсіпке баулу, жеңілдетілген ипотекалық бағдарламаларды көбейтіп, әлеуметтік қолдауды арттыру маңызды.
Елдегі іргелі өндіріс ұжымы саналатын «Qarmet» АҚ-да 8 шахта бар. Онда 16 мыңға жуық адам жұмыс істейді. Компанияның негізгі бағдарламасының бірі 5-9-5 бағдарламасы. Яғни 5 млн тонна темір кені концентраты, 9 млн тонна көмір және 5 млн тонна болат өндіру – негізгі меже. Бұл орта есеппен 2023 жылғы көрсеткіштермен салыстырғанда өндіріс көлемін 66%-ға арттыруға мүмкіндік береді. Мұның бәрін 2023 жылдан 2028 жылға дейінгі кезеңде жүзеге асыру жоспарлаған ұжым жұмысшыларының әлеуметтік мәселесі оңтайлы шешіліп келеді. «Qarmet» АҚ, Көмір департаменті корпоративтік коммуникация бөлімінің басшысы Дәуренбек Бағдәулетұлы компания басшылығы кеншілердің әлеуметтік мәселелеріне ерекше көңіл бөлетінін алға тартты. «Жұмыс орындарындағы еңбек қауіпсіздігін күшейту, тұрмыс жағдайын жақсарту, әлеуметтік жеңілдіктер беру бағытында жұмыстар жүргізілуде. Мәселен, шахталарда тұрмыстық жағдайды жақсарту үшін асханалар, жуыну бөлмелері, санитарлық тораптар жөнделді. Жұмыс орын ыңғайлы болу үшін талай жыл жөндеу көрмеген әкімшілік-тұрмыстық ғимараттар жөндеуден өтті. Кеншілердің денсаулығын сақтау үшін компания тарапынан емдеу-сауықтыру орындарына жолдамалар беріледі. Жыл сайын зиянды еңбек жағдайында істейтін қызметкерлерге санаторийлерге, профилакторийлерге бару мүмкіндігі жасалады. «Жер астындағы қиын және қауіпті жағдайларда жұмыс істейтін адамдардың батылдығы мен қайсарлығы, мамандығына адалдығы үшін қандай құрмет көрсетсек те жарасымды. Кеншілер, техниктер, механиктер, электр слесарлар, машинистер, кен жұмыскерлері және басқа да көптеген маман мемлекетіміздегі өнеркәсіп саласының дамуына өлшеусіз үлес қосып келеді», дейді Е.Нағаспаев. Бөлім басшысының айтуынша, кеншілердің еңбекақысын кезең-кезеңімен өсіру шаралары қолға алынған. Бұл ретте еңбек өнімділігіне, жұмыс жағдайына қарай сараланған тәсіл қолданылады. Одан өзге девальвацияға сай биылдың өзінде айлық 8,5 пайызға өскен. Сонымен бірге жаңа жабдықтар енгізіліп, еңбекті жеңілдету арқылы да кеншілердің табысын арттыру көзделіп отыр. Кеншілерді ынталандыру үшін түрлі әлеуметтік, моральдық қолдау шаралары бар. Үздік қызметкерлерге құрмет грамоталары беріліп, марапатталады. Арнайы сыйақылар мен бонустар беріледі. Түрлі конкурс, спорттық сайыстар да жиі ұйымдастырылады. Тіпті былтыр озат кеншілерге 20 жаңа автокөлік те сыйға тартылған екен. Мұның барлығы кеншілердің еңбегін бағалау және олардың кәсіби абыройын арттыруға бағытталған.
Зиянды өндірісте еңбек ететін кеншілерге құрмет тек кәсіби мереке қарсаңында ғана емес, әрдайым жүзеге асуға тиіс.