Білімді өрістететін бастама

Себебі мектеп – елдегі ең ауқымды әлеуметтік жүйелердің бірі. 2024–2025 оқу жылының басында елімізде шамамен 8 мың мектеп, 3,9 миллионнан аса оқушы және 406 мың мұғалім болды. Демек, жасанды интеллектіні білім саласына енгізу белгілі бір шағын тәжірибелік алаң­мен шектелмейді. Бұл – әрбір отбасыға тікелей әсер ететін ауқымды өзгеріс.

Президент көтерген баста­ма­ның негізгі мәні – жасанды ин­тел­лектіні нақты бі­лім мәселелерін шешуге көмек­тесе­тін құрал ретінде пайдалану. ЖИ баланың біліміндегі олқылықтарды ерте анықтауға, жеке тапсырмалар ұсынуға, оқу қарқынын бақылауға, мұғалімге тек қорытынды бағаны емес, оқу­шының сол нәтижеге қалай жет­кенін көруге көмектеседі. Мысалы, бала белгілі бір есеп түрінен жиі қате­лессе, цифрлық жүйе оның себе­бін лезде анықтап береді. Осы­лайша, оқыту әр баланың жеке ерекшелігіне бейімделе түседі.

Сонымен қатар Президент тапсырмасында жасанды ин­теллектінің мұғалімді алмас-тыратын емес, оның жұмысын күшейтетін қосымша құрал болуға тиіс екені басты назарға алынған. Бұл да – өте орынды әрі жауапты ұстаным. Ең озық технологияның өзі ұстаз­дың тәжірибесін, балаға деген жанашырлығын, тәрбиелік ықпалын, шынайы қарым-қатынасын алмастыра алмайтыны сөзсіз. Керісінше, технология мұғалімді қағазбастылықтан, қайталанатын техникалық жұмыс­тан жеңілдетіп, педагогтің басты миссиясына, яғни балаға білім беру мен тұлға қалыптастыру ісіне көбірек көңіл бөлуіне жағдай жасағаны жөн.

Мектептерімізде мұндай өз­ге­рісті жүзеге асыруға қажетті әлеует бар. PISA деректеріне сүйенсек, еліміздегі оқушылардың 77 пайызы математика мұғалімі әр баланың оқуына шынайы қызығушылық танытаты­нын айтқан. Ал 82 пайызы мұға­лім қажет кезде қосымша кө­мек көрсететінін атап өткен. Бұл – ЭЫДҰ елдерінің орташа көрсеткішінен жоғары нәтиже. Демек, мектептеріміздің басты артықшылығы – мұғалім мен оқушы арасындағы сенім мен адамдық байланыс. Сондықтан технологияның мақсаты мұғалімді алмастыру емес, оның мүмкіндігін күшейту.

Жасанды интеллект мұғалімге оқу­шылардың үлгерімін талдауға, оқу материалдарын таңдауға, әртүрлі деңгейдегі тапсырмалар әзірлеуге, сабақ барысын тиімді жоспарлауға көмектесе алады. Бірақ баламен қалай сөйлесіп, оның ынтасын қайтіп ояту ке­ректігін бәрібір мұғалім шешеді. Сондықтан жаңа реформадағы ­басты тұлға бұрынғыдай ұстаз болып қала бермек.

Мемлекет басшысы ауыл мектеп­теріне де ерекше назар аударып отыр. Бұл да құжаттың әлеуметтік салмағын арттыра түседі. Қала мен ауыл баласының білім мүмкіндіктеріндегі айыр­машылық көбіне инфра­құ­рылымға, заманауи ресурстарға және интернет сапасына бай­ланыс­ты. Кейінгі жылдары осы бағыт­та елеулі ілгерілеу бар. Ұлт­тық баяндама деректеріне сәйкес, 2022 жылы интернетке қосылған мектептер саны 2 306 болса, 2024 жылы бұл көрсеткіш 7 120 мектепке жеткен.

Сондықтан қанатқақты жо­ба­ға қатысатын мектептерді 2026 жылдың 1 тамызына дейін қажетті техникамен және тұрақты жоғары жылдамдықты интернетпен қамтамасыз ету жөніндегі тапсырма реформаның өзегіне айналып отыр. Мұндағы мақсат мектептерді тек компьютермен немесе интернетпен қамтамасыз ету емес. Ең бастысы – заманауи білім беру мүмкіндіктері ірі қаладағы таңдаулы мектептермен ғана шектелмей, ауыл мен өңірдегі оқушыларға да бірдей қолжетім­ді болуы. Осылайша, цифрлық жаңғыру білім сапасындағы ал­шақтықты азайтып, әлеуметтік теңдікті күшейтудің нақты тетігіне айналмақ.

Бұл бастама мектеп инфра­құрылы­мын жаңарту бағытын­дағы ауқымды жұмыстармен де сабақтасып жатыр. 2026 жылы химия, физика, биология, роботтехника және STEM бағыттары бойынша 1000 заманауи пән кабинетін жабдықтау жоспарланып отыр. Ал 2029 жылға дейін 1 300 мектепті, соның ішінде 900 ауыл мектебін жаңарту көзделген.

Жаңа технологияны енгізуде ортақ тәртіп пен айқын талаптың болуы да аса маңызды. 2026 жылғы 1 қыркүйекке дейін орта білім беру жүйесінде жасанды интеллектіні қолдану стандарттары бекітілуге тиіс. Бұл стандарттар білім беру контентін әзірлеу, оқу нәтижелерін бағалау және академиялық адалдықты сақтау мәселелерін қамтиды.

Ы.Алтынсарин атындағы Ұлт­тық білім академиясының пре­зиденті Зүлфия Төребекова­ның айтуынша, жасанды интеллект орта білім беру жүйесін­де оқытуды дараландыруға, педа­гогтер­дің жұмысын жеңілде­туге және оқу­шылардың цифр­лық құзыреттерін дамытуға бағыт­талады. Бұл жұмыстар жаңар­тылған білім беру стандарты мен оқу бағдарламалары аясында жүзеге асырылып жатыр. Ал 2025–2026 оқу жылынан бастап «Цифрлық сауаттылық» және «Информатика» пәндеріне жасанды интеллект элементтері кезең-кезеңімен енгізіле бастады.

«Қазақстан жасанды интел­лектіні білім беру жүйесіне енгі­зу­де Сингапур, Қытай, Оңтүстік Корея, Эстония және Финлян­дия сияқты елдердің тәжі­ри­бесін зерттеп отыр. Бұл мемлекеттер оқытуды дараландыру, цифр­лық инфрақұрылымды дамыту, мұғалімдердің ЖИ құзыретте­рін арттыру және оқушылар­дың цифрлық сауаттылығын қа­лыптастыру бағы­тында жүйелі жұмыс жүргізіп келеді. Сонымен қатар UNESCO, OECD және UNICEF ұйымдарының жасанды интеллектіні білім беру саласында қауіп­сіз әрі этикалық қолдану жөніндегі ұсынымдары да ескеріледі. Мәселен, Қытай тәжірибесі ЖИ элементтерін мек­тепке ерте енгізуімен және мұғалімдерді жүйелі даяр­­лауымен ерекшеленсе, Синга­пур мен Оңтүстік Корея цифр­лық экожүйені дамытуға басым­дық береді. Қазақстан осы тә­жірибелерді сол күйінде көшіруді емес, ұлттық білім беру жүйесіне бейімдеуді көздейді», деді Зүлфия Төребекова.

Тағы бір маңызды мәселе – оқу­шы­лардың дербес деректерінің қауіпсіздігі. Мектептерде бала­ның үлгерімі, оқу қарқыны, қабі­леті, пәндер бойынша жетістігі мен қиындықтары туралы үлкен көлемдегі мәлімет жинақтала­ды. Жасанды интеллект жүйелері осындай деректермен жұмыс істейтіндіктен, олардың қорға­луы ерекше назарды талап етеді. Сондықтан оқушылардың жеке деректерін қорғауды күшейту жөніндегі тапсырма реформа­ның тек технологиялық емес, құқықтық және қауіпсіздік те­тік­тері де қатар қарас­ты­рылып жатқанын көрсетеді.

Президент тапсырмасының басты ерекшелігі – бірнеше бағытты бір жүйеге біріктіруін­де. Біріншісі – стратегиялық ба­ғыт. Мұнда елдің адам капиталын күшей­тіп, болашақ ұрпақтың білім сапасын арттыру мақсаты тұр. Екіншісі – басқару деңгейі. Үкімет пен жергілікті әкімдік­терге нақты мерзімдер, міндеттер және жауапкершілік жүктеледі. Үшіншісі – мектептің күнде­лікті жұмысы. Яғни қабылданған шешімдердің нәтижесі ең алдымен оқушының біліміне, мұға­лім жұмысының сапасына және сыныптағы оқу үдерісіне әсер етуі керек.