Қаржыны тиімді басқару – даму кепілі

Заң бұзушылықтардың жолы кесілді

Қаржы министрлігінің хабарлауынша, еліміздің салалық тәжірибесіне халық­аралық кәсіби қоғамдастық үлкен қызы­ғушылық танытқан. PEMPAL (Мем­лекеттік қаржы менеджменті мә­се­лелері жөніндегі желі) алаңында Қа­зақ­стандағы электронды аудитті енгізу жұмысы озық тәжірибе ретінде аталып өтіп, әлемнің кейбір елдері осындай цифрлы құралдарды өзде­рінің қар­жы­лық бақылау саласына енгізуге дайын екендерін жеткізген.

Министрлік бюджетті тиімді жоспар­лау, саладағы әртүрлі заң бұзушы­лық­тар­дың алдын алу мақсатында көптеген жаңа жүйені енгізіп, өз қызметін жетіл­діріп келеді. Айталық, цифрлық техно­логияның көмегімен бюджет шы­ғыс­тарын превентивті бақылаудың жаңа стандарттары қолға алынды. Тәуе­кел­ді төлемдер мен қазынашылық дерек­те­рі­нің арнайы бейіні негізінде электронды аудит былтыр 26 млрд теңге сомасына қаржылық кемшілікті анықтаған. Ал 2025 жылдың басынан бері онлайн-мониторинг жүйесі шамамен 1,1 трлн теңге сомасына 5 мыңнан астам бюджет аударымын тексеріп, 184 млрд теңгеге 694 тәуекелді төлемді әшкере еткен.

Кейінгі тексерулер нәтижесінде 59,5 млрд теңге сомасына қар­жы­лық бұзу­шылықтар рас­талып, жеткізу­ші­лерге міндеттемелерін дұрыс орын­да­мағаны үшін 237 млн теңгеден астам тұрақ­сыз­дық айыбы есептелген. «Цифрлық технология­ларды енгізу Қазақстандағы ішкі мемлекеттік аудит органдарының жұмысын жаңғыртуға септігін тигізді. Электронды мемлекеттік сатып алу веб-порталы толық автоматтандырыл­ды. 2021 жылдан бастап электронды аудит енгізілді. Қазынашылық орган­дарының деректері бір жүйеге бірік­ті­ріліп, оларды қашықтан тексеру мүм­кіндігі пайда болды. Мұндай жаңа жо­балар енгізілген сәттен бас­тап 120 млрд теңгеден астам сомаға бюджет заңнамасының бұзушылықтары тіркелді. 804 ауди­торлық іс-шара қашықтан өткізілді» делінген министрліктің хабарламасында.

Жаңа онлайн-мониторинг институ­тының арқасында 2026–2028 жылдарға арналған бюджет бекітілгенге дейін 1,5 трлн теңге сомасындағы шығыстардың негізсіз жоспарланғаны қашықтан анық­талған. Бұл – пост-аудиттен превен­тивті цифрлы модельге көшудің нәтижесі. Сондай-ақ төлемдердің қашықтық мони­то­рингі және цифрлы ден қою шаралары арқылы әлеуметтік салада жалақы төлеу кезіндегі 1,4 млрд тең­ге­нің алаяқтық схемалары жойылған. Ал «Онлайн бюджеттік мониторинг» модулін енгізу нәтижесінде білім сала­сында ұзақ жыл бойы жалғасып келе жат­қан ұрлау фактілерінің жолы кесілген екен.

Электронды аудит электронды цифрлы қолтаңба қойылған құжаттарды пайдалана отырып жүргізіледі. Барлық құжат e-Minfin жүйесіндегі «Электронды ішкі мемлекеттік аудиттің іс-құжаты» модулінде қалыптасады.

Аталған құжаттар аудиттің барлық кезеңін — алдын ала аудит­тен бастап қорытынды кезеңге дейін қамтиды. Ал құжат­тар­мен танысып, қол қою үшін Тәуекелдерді басқару жүйесі ар­қылы мемлекеттік аудит нысаны­ның басшысына автоматты түрде жіберіледі.

2025 жылы республикалық бюд­жеттік бағ­дарламалар әкім­гері­нен бастап, жер­гілікті жер­лер­дегі қаражаттың түп­кілік­ті алушыларына дейін өтпелі тәртіппен Пирамидалық аудит тәсілі сы­нақ­­тан өткізілген. Осындай аудит­тің нәтижелері бойынша агроөнеркәсіптік кешенде 22,8 млрд теңгеге мемлекеттік қолдау шараларын мақсатсыз пайдалану фактілері анықталыпты. «Мысалы, «Ауыл аманаты» бағдарламасымен несие алған 2 мыңға жуық займшы 13 млрд теңге мөлшеріндегі қаржыны ауыл шаруашылығына қатысы жоқ мақсатқа алғаны әшкереленді. Бұған қоса кейбір әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялары «ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерін қаржыландыру мақсатында» деген желеумен мемлекеттен жеңілдетілген бюджеттік кредиттер алып, бұл қаражатты банк депозиттеріне салып, қолды қылғаны анықталды. Па­йыз­ға шаққанда олардың табысы 2  млрд теңгеге дейін жетіп отырған. Мұндай әрекетке кейбір қарыз алушылар да барғаны мәлім болды», дейді ведомство мамандары.

Негізгі қаражат әлеуметтік салаға бағытталды

Бюджеттің шығыс бөлігі – әлеуметтік-экономикалық даму­­дың басымдықтарын көр­сететін және мемлекеттік бағ­дар­­ла­ма­лардың іске асырылуын қамтамасыз ететін негізгі бағыт­тар­дың бірі. Биыл азамат­тардың әл-ауқатын арттыру мен өңір­лерді үйлесімді (теңгерімді) дамы­туға айрықша мән берілді.

Нақты шығыстар жоспарда белгілен­ген межеден 96% асып, жоғары деңгей­ге жеткен. Бұл ретте негізгі қаражат әлеу­мет­тік қажеттіліктерге және жергілікті жер­­лердегі экономиканы нығайтуға бағыт­талғанын атап өткен жөн.

Ведомство өкілдері айтқандай, 2025 жылы бюджет саясатының әлеуметтік және өңірлік бағыты айқын түрде сақта­лып қалды. Ай­талық, әлеуметтік бағдар­ла­малар мен көпбалалы отба­сы­ларға қолдау көрсету, денсаулық сақтау мен білім саласын қаржыландыру арта түскен.

Тұтастай алғанда, әлеуметтік блок (білім, денсаулық сақтау, әлеуметтік көмек) бюджеттің ең ірі бағыты ретінде қалып отыр. 11 айда бұл мақсатқа бар­лығы 8,3 трлн теңге аударылған.

Бюджет шығысындағы тағы бір маңыз­ды бағыт – өңірлерді қолдау. Жергі­лік­ті бюджеттер 6,9 трлн теңге сомасына трансферт алып, бұл тікелей облыстар мен қала­лардағы инфрақұрылымдық және әлеуметтік жобаларды қаржылай қам­тамасыз етті.

«Сыртқы сын-қатерлерге төзім­ді болу тұр­ғысынан алғанда, биыл­ғы бюд­жет өз икемділігі мен бейімділігін айқын көрсет­кенін атап өткен маңызды. Орнық­ты өсімнің драйверіне айналған жергілікті бюд­жеттер мен тиімді әкімшілендіру ісі қолайсыз сыртқы жағдайлар салдарын өтеуге сеп­тесті. Қаржы министрлігі тың цифр­лы шешімдерді енгізу арқылы жағым­сыз сыртқы факторлардың әсерін реттеп, оларды тежеудің нақты жолын көр­сетті. Бұл өз кезегінде мемлекеттік қа­зы­­наға қосымша кіріс тартуға оң әсе­рін тигізді», делінген министрліктің дере­гінде.

Жаңа реформаның пайдасы көп

2025 жылы елімізде Мемлекет­тік сатып алу туралы жаңа заң күшіне ен­гені мәлім. Бұл тың реформаның нәтижесі жылдың алғашқы тоқсанында-ақ байқала бастаған. Атап айтқанда, сатып алу рәсімдерінің мерзімі қысқарып, отандық бизнес айтарлықтай қолдауға ие болған.

Аталған реформадағы жаңа­шыл­­дық­тардың бірі ретінде құ­ры­лыс сала­сын­дағы сатып алуларда рейтингті-балдық жүйені (РБЖ) пайдалануды айтуға болады. Мұнда байқау нәтижелері автоматты түрде (адамның қатысуынсыз) шығарылады. «Бұл орайда рәсім­дерді жеңілдету, бағадан тыс өлшем шарттарды кеңейту және сатып алу мерзімін азайту есе­бі­нен конкурс жеңімпазы орта есеппен 5 жұмыс күні ішінде анықталатынын атап өткен жөн. Басқа да тауарлар, жұмыстар мен көр­сетілетін қызметтер бойын­ша конкурсты өткізу уақыты 10 жұмыс күніне дейін азайды. Осы өзгеріске қарап-ақ жаңа заңның артықшылықтарын бағамдай беруге болады. Неге десеңіз, бұған дейін байқау 60 күнтізбелік күнге жалғасатын. EPC және EPC-F келісімшарттары түрінде нысандарды салудың жаңа тетік­те­рі енгізіліп, бұл сатып алу про­цесін және тұтастай алғанда, нысан­дар­дың құрылысын жеделдетуге мүм­кіндік берді», дейді Қаржы министрлігінің өкілдері.

Экономикалық тұрғыдан қарағанда, бюрократиялық про­цеду­­ралардың азаюы айтар­­лық­тай нәтиже берген. Қажет­ті процестерді жеделдету есебінен биыл 12 айда жасалған келісім­шарт­тардың көлемі 8 030 млрд теңгеге жетіпті. Былтырғы кезең­мен салыстырғанда, бұл 1,6 есе (5 097 млрд теңге) көп.

Аталған заңның арқасында отандық ком­паниялар айтар­лықтай преферен­ция­ларға ие болған. Нақты айтсақ, елі­міздің өндірушілеріне келісімшарттар жасасу кезінде бірқатар басымдық бері­леді. Мысалы, кәсіпкерлер келісім­шартта көрсетілген сомадан 50% мөл­ше­рінде міндетті аванс ала алады, банк­тің кепілдігін ұсынудан босатылып, айыппұл санкцияларына байланысты жеңілдетілген шартты қолдана алады. Бұл жер­гі­лікті бизнестің мемлекеттік тап­сырыстарға қатысуы үшін барынша жайлы және қаржылық қауіпсіз жағдайлар жасауға бағыт­талған.

Осылайша, 2025 жылдың 12 айының қорытындысы бойынша отандық тауар өндірушілермен жасалған келісімшарт – 17%-ға, олардың жалпы сомасы 31%-ға өсіп, қаржылай көлемі 439 млрд теңгеге жеткені белгілі болды.

Мемлекеттік сатып алу реформасы нарықты жосықсыз қатысушылардан тазартуға септігін тигізгенін де атап өткен жөн. Негізгі міндет – барлық ком­панияға тең және ашық жағдай жасау. Яғни құ­жат­тарды бұрмалайтын әрі бе­делі күмән келтіретін қызмет ұсынушылардан гөрі жұмыс сапасы жақсы, бағасы қолайлы іскер жандарға көбірек мүмкіндік беріледі. Ол үшін бірінші кезекте мердігерлердің жұмыс тә­жірибесін растауға қойылатын талап­тар күшейтілді. Жалған немесе қате мәліметтерді мұқият тексеруге мүм­кіндік беретін қатаң критерийлер енгізілді. Нәтижесінде ресми тізімнен құрылыс-монтаж жұмыстары, жобалау және тех­никалық қадағалау саласындағы тәжіри­беге байланысты 18 031 дәйексіз мә­­лі­мет­ алынып тасталған. Бұл біркүндік фирмалармен және біліктілігі жоқ орын­даушылармен келісімшартқа отыру тәуекел­дерін айтарлықтай төмен­деткен.

Екінші маңызды тетік – беделі төмен өндірушілерге санкцияларды автоматты түрде қолдану. Кейінгі бес жылда Жосықсыз қатысушылар тізіміне (ЖҚТ) енгізілген компаниялардан жаңа өтінім түскен кезде конкурстағы қоры­тын­ды бағасынан автоматты түрде 0,2% (балл) шегеріледі. Мұндай кішігірім кемшіліктер олардың адал орындаушылармен байқауға түскен кезде білінеді.

Осылайша, реформа жосық­­­сыз қатысушыларға екі жақтан да тосқауыл қойып отыр: бір жағынан, жалған мәліметтер берудің жолы кесілсе, екінші жағынан заң бұзушылықпен ұсталғандар тұ­рақ­ты қаржылық «бұғауға» байла­на­ды. Сарапшылардың айтуынша, бұл шаралар құжаттаманы ретке кел­тіріп, мемлекеттік сатып алуға жауап­кер­шілікпен қатысу мәдениетін қалып­тас­тырады.

Салық пен кеден саласындағы цифрлық трансформация

Осы жылы Мемлекет басшы­сының тапсырмасымен Қаржы министрлігі қар­жы тұрақтылығы мен цифрлық транс­формацияны нығайту бағытында бір­талай жұмыс атқарды.

Мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлігі (трансферттерді есеп­те­мегенде) 2025 жылғы 1 жел­тоқ­сандағы жағдай бойын­ша толық көлемде орындалып, бұл былтырғы кезеңмен салыс­тыр­ғанда 2,9 трлн теңгеге көп болды.

Министрліктің биылғы іс-шаралар тізбегінде цифрлық технологияларды енгізу мен салық және кеден инфра­құрылымын жаңғырту ерекше маңызға ие болды. Бұл шаралар бюджет кірісін арттырумен қатар инвестициялық ахуалды жақсартты, сондай-ақ елі­міз­дің экономикалық қауіп­сіз­дігін нығайтуға іргелі алғы­шарт­тар жасалды.

Салықты басқару ісі цифрлан­ды­ру жағдайында белсенді түр­де жаңғырды. Сала­дағы рәсімдер жеңілдетіліп, салық төлеушілермен өзара іс-қимыл жұмыс­тары жетіле түсті.

Айталық, Мемлекеттік кірістер коми­теті Салықтық әкімші­лен­дірудің интеграцияланған жүйесі (СӘИЖ) мен Smart Data Finance (SDF) платформасын енгізді. СӘИЖ 7 бытыраңқы жүйені бір технологияға интеграциялады. Жүйе жүзеге асырылып, жұмыс істеп тұр.

Айталық, Smart Data Finance – сыртқы және ішкі көздерден ақпарат жинайтын барлық салық төлеуші мен сыртқы экономикалық қызмет қатысушыларына арналған мем­лекеттік қаржы жүйесінің бір түрі. Бұл жүйе мемлекеттік органдар қыз­меткерлеріне нақты шешімдерді жедел қабылдауға мүмкіндік беретін 74 дерекқор көзі­нен алынған мәліметтерді біріктіреді.

SDF дамыту шеңберінде камералды бақылау мен тәуекелдерді басқару жүйесін жетілдіру, сонымен қоса ЖИ қолдану арқылы кірістерді болжау жоспарланып отыр.

Кедендік әкімшілендіру де толығымен цифрлық форматқа ауысып жатыр. Атап айтқанда, Keden жаңа ақпарат платформасы жолға қойылды. Бұл – бұрын қолданыста болған 3 ақпараттық жүйені («Астана-1», «Е-терезе», «КААЖ») алмастыратын заманауи микросервистік технология. Ол деректерді тез және дәл өңдеуді қамтамасыз етеді, сонымен қатар декларацияларды автоматты түрде тексеруге және шығаруға мүмкіндік береді. Бүгінде 20 модульдің 16-сы жұмыс істеп тұр.

«Бір терезе» қағидаты бойынша интег­рацияланған бақылау жүйесі ен­гізіліп, онда барлық аралас қызмет бір жүйеде – Keden АЖ қолжетімді. Бұл транзиттік декларацияны рәсімдеу уақытын 30 минуттан 10 минутқа дейін қысқартуға мүмкіндік берді.

Биыл бизнес өкілдерімен, тасымалдаушылар және брокерлер қауымдас­тық­тарымен бірлесіп, электронды кезек ережелері қайта қаралған. Шетелдік тасы­малдаушыларға ыңғайлы болу үшін сервистік интерфейс 4 тілге (орыс, ағылшын, өзбек, қытай) аударылған және WeChat халықаралық мессенджерімен интег­рация жасалыпты. ҚТЖ-мен бір­лесіп, негізгі теміржол маршруттарында транзиттік декларацияларды авто­мат­ты түрде шығару енгізілген, контейнерлік пойызды өңдеу уақыты 3 сағаттан 30 минутқа дейін азайды.

«Қорғас» ХШЫО-да жолаушыларды бақылау процесі цифрландырылды. Бұл процесс биометрия әрі Face-ID арқылы жүзе­ге асып, багажды автоматты түрде бере отырып, Kaspi арқылы төленеді. Про­цедура бар-жоғы 10 секунд уақытты алады.

Бұған қоса ИТК суреттерін автоматты түрде талдау үшін жасанды интеллект енгізу жұмыстары жүргізіліп жатыр. Бұл жүктерді анықтап, оларды декларацияларда көрсетілген тауар позицияларымен автоматты түрде салыстыруға мүмкіндік береді. Алгоритмдер сәйкессіз­діктерді тауып, жалған операцияларды жояды және инспекторларға дәл жұмыс істеуге көмектеседі.

Қаржы министрлігі қызметінің едәуір бөлігі көлеңкелі экономикамен күресуге бағыт­талған.  Цифрлық құралдар көлең­келі экономикамен қарсы күресте негізгі қаруға айналды. Мысалы, ІЖӨ-ге шаққанда оның деңгейі 2018 жылы 27,02% болса, 2024 жылы бұл көрсеткіш 16,71% дейін төмен­деген.

Қаржы министрлігі қолға алған жұмыс салық түсімдерін ұлғайтуды қамта­ма­сыз етті. Ең бастысы, еліміз қазынаны толықтырып қана қоймай, Қазақстанның транзиттік әлеуетін күшейтетін заманауи, жылдам және ашық инфрақұрылымды құруға мүмкіндік алды.