Коллажды жасаған – Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»
Көкарал бөгетін үш жылдан бері салып жатқан жұмысшы-механизаторлар жанталаса қимылдайды. Өйткені жаңа ғана қысқа жиналыс жасаған прораб: «Жігіттер, облыстан Морозов келіп: «Кешке қарай теңіз үстінде қатты жел көтеріліп, жаңбыр жаууы мүмкін, бөгетті су бұзып кетпесін, қалайда сақтап қалыңдар», деді. Сондықтан тынбай, тоқтамай жұмыс істеңдер», деген болатын.
Алайда түс ауа құтырына соққан қатты желмен бірге құйған нөсер жауын салдарынан «ғасыр кереметі», «әлемнің сегізінші кереметі» деп бітпей жатып даурыққан құм бөгет алғашқы соққан толқынмен-ақ суға шайылып кете барды. Сөйтіп, үш жыл бойы дұрыс айлық ала алмай, дұрыс тамақ жей алмай салған жұмысшы-механизаторлардың еңбегі бір-ақ сәтте зая кетті. Теңіз толқыны әр соққан сайын бөгеттің кез келген жерін жарып өтіп, адамдар бас сауғалап қаша бастады. Машиналар мен тракторлар әр жерде суға батып тұрып қалды. Қатты шошынған адамдар көліктен шығып, жаяулай қашқанымен, сәт сайын жайыла көтерілген теңіздің ағын суы олардың алды-артын орап жағаға жеткізбеді. Кеңірдектен келген су қашуға мүмкіндік бермегеннен кейін амалсыз кейін қайтып, су бетінде әр жерде қалқи бастаған көліктерге жармаса мінді.
Еңсені басқан қараңғы түн, сай-сүйекті сырқыратқан суық жел, тұншықтыра соққан ауыр толқын тұла бойды қалтыратып, олар өмірден күдер үзіп, құтырынған теңіз қашан жұтып қояды деген үреймен ажал күтуден басқа амалы қалмады. Бір-бірін тас қараңғы түнектен көре алмаған адамдар әр жерден дауыстап бір-бірімен жылап қоштаса бастады.
Бұл кезде Қаратерең ауылы да дүрлігіп жатыр еді. Оларға хабарды жалғыз К-700 тракторымен қашып құтылған төрт-бес адам жеткізіп: «Жиырма тоғыз адам теңіз ортасында қалып қойды», деп хабарлады. Бірақ олар қанша дүрліккенімен, қараңғы түнде буырқанған теңіз ортасында қалған адамдарға еш қайран көрсете алмайтын еді. Ауыл халқы түнімен босып кетті. Тасқын ортасында қалғандар арасында сол ауылдың теңізден нәпақа тапқан балықшылары да бар еді.
Келесі күні ғана Қызылордаға рациямен суық хабар жетті. «Қызылорда – Еуро эйр» компаниясы басшылығы дереу арада 1-санатты ұшқыш Қайбалды Орынбаевқа өз экипажы мен құтқарушыларды алып, апат ошағына ұшуға бұйрық берді. Бірақ облыстық төтенше жағдайлар мекемесі мұндай жағдайға дайын емес екенін көрсетті. Олардың дайындалған жауынгерлері түгілі темір арқаны да жоқ екен. Бар салмақ өздеріне түскенін сезген командир Қайбалды Орынбаев экипаж мүшелері, екінші пилот Пер Огай мен борт механик Дәуірхан Исаевты алып, Арал ауданының Қаратерең балықшылар ауылына жедел ұшып жетіп, ауыл адамдарынан суда қалғандардың қай бағытта қалғанын білді де, қайта көтеріліп Көкарал бөгетінің үстін сүзе тінтіп, бөгеттің арғы бетіне жетті. Бірақ ешқандай адам көрінбеді. «Олардың суда қалғанына екінші тәулік, бәлкім теңіз жұтып тынды ма?» деген суық ой да келген. Бірақ жүрек сенбейді, соншама адамнан бір белгі қалмауы мүмкін емес деген оймен енді дария бағытын бетке алып ұшты. Теңізге қараудың өзі өте қорқынышты, асау толқындары аласұрып жатыр, таудай болып көтеріліп, төңкеріле соғып, жұтып жіберердей құтырынады. Оның үстіне шелектеп құйған нөсер тікұшақ әйнегін бұлдыратып, айналаны дұрыс көрсетпейді.
Қайбалды желмен жарысқандай әуе кемесін бар екпінімен ұшырды, өйткені сәл баяуласа қатты соққан жел аударып кетердей жоғары, төмен шайқайды. Бір кезде байланыста отырған әуежай басшылығы ауа райының күрт бұзылуына байланысты одан әрі ұшу өздеріне де, қымбат тікұшаққа да өте қауіпті екенін ескертіп, іздеуді тоқтатуды талап етті. Бірақ МИ-8 командирі бұл бұйрықты орындамады. Әскери ортада бұйрыққа бағынбау – ережені бұзу. Командирді аса қатаң жазамен жұмыстан шығару қаупі күтіп тұр еді. Бар жауапкершілікті мойнына алған ұшқыштың бар тілегі – суға ыққан адамдарды тауып, оларды қалайда құтқару еді. Егер бұйрыққа бағынып кейін қайтса, суда қалған адамдар түгел қырылатыны айдан анық екенін жүрегімен сезді.
Көкарал бөгетінің ұзындығы – 13 шақырымдай, соны толқын үш жерден бұзып өткен. Адамдар болады-ау деген жердің бәрін шолған Қайбалды енді бағытын күрт өзгертіп, ұлы теңізге қарай 5-6 шақырымдай ұшқан кезде бұлдыраған терезеден су бетіндегі қарайған ноқаттарды байқап қалды. Жүрегі аттай тулап кетті: «О, тоба, мыналар шынымен адамдар ма, тірі сияқты ғой», деп ойлап үлгермей, суға батқан машина, трактор, экскаваторлардың қылтиған төбелеріне, мұржаларына, ұзын мойындарына жабысып алып, қол бұлғаған адамдарды көрді. Кейбірінен әл кеткен болса керек, жанындағы адамдар оларды суға жібермей ұстап тұр.
Енді адамдарды құтқарайын десе, тікұшақ қонатын жер табылмады, адамдарды көтеріп алайын десе, ұзындығы бір метр болатын темір сатыдан басқа ештеңе жоқ. Содан олар ауылға қайта ұшып барып, тұрғындардан көмек сұрауды дұрыс көрді.
– Ағайындар, адамдарды таптық, олар тірі, бірақ өте қауіпті жағдайда. Сондықтан бізге көмек керек, ең бірінші аса қауіпті жағдайға тәуекел ете алатын қарулы екі азамат керек. Екіншіден, мықты ұзын арқан қажет, – деді Қайбалды асыға сөйлеп. Сол сәт топ ішінен «мен барамын» деп екі азамат ортаға шықты. Олар Шынтемір Әймішов пен Тілепалды Орынбаев еді. Өзгенің өміріне бола ажал аузына барған қайран ерлер бұл күнде жарық дүниеде жоқ.
Ауыл ақсақалдарының ақ батасын алып ер жігіттер қайта ұшты. Суға батып, шығып тұрған көлік үстінде жанталасқан адамдардың үстінен тағы айналып, олардың өз бетімен арқанға өрмелеп шығуға әлі жоқ екенін көрді. Енді не істемек керек? Сол кезде Қайбалды көзсіз ерлікке барып:
– Жігіттер, мен тәуекелге барамын. Суда шайқалып тұрған машина капотына тікұшақ дөңгелегін тигізіп ұстап тұрамын. Сол кезде екеуің суға түсіп қолыңа іліккен адамдарды тік ұшақ ішіне лақтырыңдар. Басқа амал жоқ, – деді. Осылай екі сағатқа жуық өлім мен өмір арасында арпалысып жүріп әр көлікте қалқып кетіп бара жатқан жиырма жеті адамды құтқарды. Екі адамға үлгермеді, оларды теңіз тұңғиығы тартып әкетті.
Міне, осындай аса қатерлі іске барған МИ-8 тікұшағының командирі Қайбалды Орынбаевтың ерлігі – шын мәнінде тарихта қалар таңғажайып батырлық. Ол өз өмірін аса үлкен қатерге тіге отырып, қаншама адамның үйіне аман-сау қайтуына себепші болды. Арада 26 жыл өтсе де, осы ерлік елеусіз қалып келеді.
Бұл мақала осы қайғылы оқиғаның тірі куәгерлерінің және теңіз іргесінде отырған Қаратерең ауылы тұрғындарының өтініші бойынша жазылып отыр. Олар жарық дүниені қайта көруге себепші болған батыр ұшқыш Қайбалды Орынбаевтың кеш болса да назарға ілініп, лайықты бағасын алғанын қалайды.
Жантөре ӘБДІРЕЙІМОВ,
Журналистер одағының мүшесі
