ӨМІРДІҢ ӨЗ ӨРНЕГІ

Жасандылыққа ұрынбай, көл­гір­сімей, өмірдің өзінен алып деректі кітап жазу екінің бірінің қолынан келе бермейді. Біз мұны белгілі журналист, аудармашы Мырза­бай Кеңбейілдің “Замандас­тар заңғары” атты кітабын тия­нақ­ты оқып шық­қанда көз жет­кіздік. Әдеби таным­дық, сыни зерт­теу еңбектер, қазақ­тың қасиет­ті өлке­лері­нің бірі, айту­лы тұлға­лар шық­қан Торғай туралы байлам-пайым­дар, ұлтымыз­дың бір­туар ұл-қыз­дары жайлы толға­ныс­тар, өзінің өмір өткелдері – көп де­рек­­терге қанық­тырады, асыл бей­не­­лермен жүздестіреді. Үш бөлім­нен тұратын жинақ қамтыған тақы­рып­тар әралуан. “Армысың, Ата­мекен!” бөліміндегі дүниелер Торғай елінің арғы-бергі тарихын алдыңа тарта отырып, Сәбит Мұ­қанов, Сырбай Мәуленов, Серке Қожамқұлов, Тор­­ғайды түлетуге ерек­ше үлес қос­­­қан нағыз қазақ Өзбекәлі Жә­ні­­беков, Зейнол­ла Се­рік­­қа­лиев, өзге де асылдар туралы айызыңды қандырып айтады. Осылардың ішінде біз екі мақалаға айрықша тоқтала кетсек дейміз. Оның бірін­шісі, Ыбырай Алтын­сарин туралы “Дала мек­тебінің дана бабасы” деп аталады. Мұнда қазақ­тың ұлы қаламгері Мұхтар Әуезов Ыбырай Алтын­сарин­нің өз зама­нын­дағы ұстанған бағытының сыр-сыйпа­тын дәл басып танып, қазақ­тың ұлы ағартушысына дәл бағасын беруі еді. Осыны Мырза­бай Кең­бейіл тарихи оқиғаларды тарата ай­тып, жазушының 1923 жылы “Шол­пан” журналында жариялан­ған “Алтын­сарин” атты топтама мақа­ла­­­лары­нан үзінді келтіре оты­рып, сөзін дәйектейді. “Қазақ­тан шыққан білгіштер Ыбырайдың ісіне тарихи баға беріп, жабылып жүрген жала­ның ақты-қарасын айырып, жалпақ жұртқа айтылуы керек дейміз. Қазақ-қырғыздың мада­­ния­ты Ыбы­­рай сияқты адам­дар­ды сөз қылмай, ескерусіз тас­тай алмайды. Бұ күнге шейін сөз бол­май келген болса да мұнан бы­лай келешекте оның жа­йын май­дан­ға салады. Бұл тарихтың заңы. Соның үшін біздің ұсынысы­мыз: Ыбырайдың жайын тексеру” деген сөзін мысалға келті­ріп, “Біздің кейінгі ұрпақ­тары­мыздың бәріне Абай қандай қадірлі болса, Ыбы­рай да өз орны, өзінің арна­лы мұра­сы­мен ыстық” деген түйініне жүгінеді. Шынында, тарихтан мәлім, Н.И.Иль­минскийдің миссионер “мі­не­зін” “алдап адастырған әді­сін” ал­­ғаш ашқан да Мұхтар Әуезов бо­ла­­тын. Патша жандар­миясының құпия хаттарын қазақ топырағына әкеліп бұлжытпай орындаған да сол еді. Мысалы: “Ауылдарда, стар­­шындарға “ауыл мектебі” деген бүр­кеншік атпен мектеп ұйымдас­тырып, бірте-бірте олардың санын көбейтіп, алға­шында қазақтардың көңілін табу үшін оларға қазақ мұғалімдерін жіберу ке­рек. Оларға міндетті түрде орыс оқуын оқытып, балалармен орысша сөй­леуді тапсырып, қазақ әрпін қан­дай жағдай болмасын қолдан­бауды, сөй­тіп қазақ кітабын оқи алмайтын­дай жағдайға жеткізу керек. Содан кейін мынадай тәсілге көшу ұсыны­лады: барлық мектеп­тердің мұғалім­дерінен “мұғалім” деген инспектор­дың арнайы бекіт­­кен куәлігін талап ету керек, ал инспек­тор­ларға қазақ мұға­лімдеріне куәлік беруді әдейі қиын­датып, сарсаңға салып, қаса­қана кешіктіру туралы алдын-ала тапсы­ры­лып қойылуы тиіс. Ал куәлік­сіз сабақ бер­ген мұға­­лім­дер қатаң түрде заң арқылы жауапқа тартылсын. Осы тәсілмен молдалардың санын кемі­тіп, ол міндет ауыл старшынына жүк­телуі тиіс. Поптардың өзіне бел­гілі адам­дар ғана мұғалімдікке сай­лансын. Содан кейін ретіне қарай сылтау тауып, старшындар өзінің ақымақты­ғынан және істің мәнісін білмеген­дік­тен ананы-мынаны бүл­дірді-міс... тағы басқа да молда­лар туралы жал­ған лақап таратып, ауыл мектептерін молдалардың қолдары­нан алып, поптың ықпалына еріп, айтқанына көнетін және оның үнемі қол астын­да жүретін адамдарға тапсыру керек. Өлген қазақтарды жерлеуге поп басшылық етуі тиіс, ал қазақтар өл­ген адам­дары туралы оларға мін­детті түрде хабар беруі керек. Тек поп рұқ­сат бер­геннен кейін ғана үш күннен соң жер­ленуі тиіс... Қыздар мектебін ашу керек және қазақ ­қыздарын орыс оқуына оқыту­дың мақсаты мынау – ол ертең қазаққа тұрмысқа шығып, ана болған соң өзінің күйеуі мен бала­сын орыс­тану­ға бейімдейді. Олай болған күнде қазақтың оқуын тез жоюға қол жет­кіземіз және орыс оқуын ғана оқы­та­мыз. Содан ке­йін арнайы (ше­шу­­ші) заң шыға­ры­луы тиіс, сол арқы­лы қазақ­тарды әр қонысқа бөліп-бөліп тастап, оларды крестьян­дарға ай­нал­дырамыз” деген зымиян сая­сат­­ты Ыбырай айналып өтіп, ұл­ты­­ның ұл-қызы­на білім үйреткен. Тіпті ашын­­ған тұс­тарында әлгі зымиян сая­сатты жүргізушілер­дің өз ұлты­­мыздың ішіндегі жандай­шап­­тарының бет-пердесін “Қазақ арасындағы қызмет адамдарын да көңілім сүймейді. Олар кейде қа­зақ­тар­ды, қарсы­лық көрсете алмай – қасқырдың аузында жем бола­тын қорғансыз момын­дар­ды адам­­гер­шіліктің шегінен шыға, арсыз­дық­пен тонайды” деп, А.Бес­­со­нов деген миссионер тура­­лы: “Ол, мұғалім­дер мектебі­нің 3-ші және 4-ші кластарына, оқушы­лардың қарсы болуына қарамас­тан, бір ай бойы Інжіл мен оның па­рыздарын уағыздай бастады. Осы­ның нәти­жесінде, бір жағы­нан, оқу­шылар оқудан бас тарта бас­та­ды. Тіпті өз шәкірт­­терін залым деу сияқты сөзге дейін барыпты” дейді. Міне, Алтынсариннің осын­дай ұлылығын алғаш рет тайға таңба басқандай етіп, жұртқа жет­кізіп, қазақпын деген әр пен­де ұлты үшін Ыбырайдай, Абай­дай еңбек ету керектігін алғаш айтқан Мұхтар Әуезов деген түйін жасай­ды. Қазірде миссио­нер­ліктің небір түрлері өрмекші­дей өріп жүрге­нін, олар құрған торға түскендер аз емес екенін несін жасырамыз. Алтын­сарин заманы оралмасқа кетіп, тәуелсіз ел бол­ған тұста ұл­ты­мыздың ұрпа­ғын ондай зы­миян­дардың арам пиғылынан арашалап алуды бүгін қолға алма­сақ, ертең кеш қалуымыз мүмкін. Ал автордың екінші мақаласы “Аққу шоғырының” айдыны” деп ата­лады. Мұнда қазақтың сөз өне­­рінде өзіндік қолтаңбасы бар, ар­ты­на “Аққу шоғыры”, “Құлан­ның ажалы”, т.б. өлмес мұра қал­­дырған Ақан Нұрманов туралы баянда­лады. Өмірден ерте кеткен қалам­гердің мұрасына ерекше жа­на­шырлық танытқан замандас­тары, соның ішінде қара сөздің майын тамызған айтулы қаламгер Қалихан Ысқақовтың досқа деген адалдығы туралы сүйсіне жазады. Бұл да тәлім алар дүние деп білеміз. Сүлеймен МӘМЕТ.