Сөзге салынған шынжыр кісен

Бүгінгі көзқараспен қа­­расақ, адам жанын ­жауратар ызғар­­лы ке­ңестік заманда әр жазушы­ның үс­те­лінде екі қалам қатар жат­қандай көрінеді. Бірі қалам­гер жүрегін жарып шыққан шын­дыққа жүгінетін батыр қалам да, екіншісі цензура­ның кәрінен именіп, уақыттың ағынына бейімделгіш қорқау қалам. Ең азаптысы сол, кешегі жазушылардың дені екіншісі­не жиі қол созатын. Өйткені қорқау қалам «қоғамға зиянды идея», «совет адамын дұрыс көрсетпеу», «пролетариат мүд­десіне қарсы» деген айыптау­ларды айналып өтіп, ашылмайтын есіктерді ашуға қабілетті еді. Бірақ осы қаламмен жатпай-тұрмай көп жазып, мейлінше мол қаламақы алып, том-том кітап шығарған мыңдардың бәрі де ұмытылды. Ал ардың сө­зін ақиқаттың айбалтасы­мен қақ жаратын бірінші қаламды қолынан сусытпаған саусақпен санарлық қаламгерлердің туын­дылары халық тағдырымен үн­десіп кетіпті.

Бердібек Соқпақбаев рома­ны­ның алғашқы нұсқасын оқып отырғанда көзіміз осыған анық жетті. Кеңес цензурасының қы­лышынан қан тамып тұрған тұста шындық жағында болып, қанша қидалауға түссе де, жа­зықсыз «халық жауы» атанған арда азаматтар һәм олардың ұрпақ­тары туралы жазу шы­нында ерлік емес пе?

Романдағы түзетілген тұсты оқырманмен бірге оқиықшы.

Біз сөз етіп отырған роман­ның қазіргі нұсқасында: «…Алтыншы оқып жүрген кезім. Әкем жуырда қайтыс болған. Қысты күн. Топ бала жар­қа­бақ­та сырғанақ теуіп жүрміз. Нүсіпбай дейтін менен екі-үш класс алда оқитын, сотқарлау жуан білек бір баламен жанжалдасып қалдым. Екеуміз боқтастық. Нүсіпбай:

– Әкеңнің аузын… жетім, – деді.

Жетім деген сөзі етімнен өтіп, сүйегіме жетті. Екеуміз жатта кеп төбелестік. Нүсіпбай менен әлді, күшім келмейді. Таяқты көбірек жеп қалдым. Өшім кетіп бара жатыр. Жетім деп қорлағаны тағы бар. Саза­рып үйге келдім. Нүсіпбайдан қалай да өш алуым керек. Қа­лай алам? Ет кесетін мүйіз сап қара пышағымыз бар. Әлгіні жеңімнің ішіне тығып алдым да, сырғанақтың басына қайта бардым. Үн-түнсіз кеп, Нүсіпбайдың бетінен пышақпен көлденеңдей тартып жібердім. Нүсіпбай баж етіп, бетін басып, тұрып қалды. Қара қан қолының сыртын жауып кетті» делінеді.

Ал түпнұсқада басты ке­йіпкер Нүсіпбаймен белдеуге таласып қалады:

«Нүсіпбай: – Халық жауының баласы, кет! Жолама біздің үйге деп! – мені ұрып, қуып жіберді. Мен кете бардым. Ұрғаны ештеңе емес, «халық жауының баласы» деген сөзі етімнен өтіп, сүйегіме бір-ақ жетті. Төбелесейін десем, әлім келмейді. Үйге келдім де, ет ке­се­­­тін мүйіз сап қара пышақты алып, Нүсіпбайға қайта бардым. Пышақ ұстаған қолым артымда жасырулы. Нүсіпбай мені көріп:

– Неге келдің? Мен саған бұл араға жолама деп айтпадым ба? – деп қоқиланып қарсы жүрді. Мен үндемей жақындап келдім де, пышақпен Нүсіпбайдың бе­тінен көлденеңдей тартып кеп жібердім. Нүсіпбайым баж етіп, бетін басып отырды да қалды. Қара қан қолының сыртын жауып кетті».

«Жетім» деген сөз, әрине, кімге болмасын ауыр тиеді. Бірақ шындығында Бердібек Соқпақбаевтың кейіпкері Еркін­ді жетім деген сөз жасытпа­­ған. Оның жүрегіне тікен болып қа­далған – «халық жауының бала­сы» деген жәбір. Жетімдік – Құдайдың жазғаны. Ал «халық жауы­ның» баласы болу – саясат. Сол саясаттың желі қарсыдан соқ­қанда әкесі жазықсыз жапа кө­ріп, айдауға кеткен, сол үшін кім көрінгенге көзтүрткі болып қор­ланған кейіпкердің пы­шақ алып тұра жүгіруден басқа қо­лы­нан не келеді? Ал осы бір бас көтерер азаматтарымыз­дың ба­сынан өткен тауқымет­ті тағ­дырды Бердібектей көре білген, Бердібектей жаза білген кім бар?

Әрине, біз қолға түсірген алғашқы нұсқа мен қазіргі роман­­­дағы айырмашылық осы бір ғана эпизодпен шектел­мейді. «Әкем қамалғаннан соң бір айдан кейін киім-кешегін арқалап ағайым сүмірейіп үйге келіп тұр. Сөйтсе, оны халық жауының баласы деп әрі оқу­дан, әрі комсомолдан шығарып жіберіпті», «Әкем ұсталардан үш-төрт ай бұрын, 1937 жыл­дың күзінде, біздің Тұйықтан Бөкей, Мәмбет деген адамдар халық жауы болып ұсталды. Бөкей – ұста, ал Мәмбет еті тірі белсенді адам. Әртүрлі қызмет атқарып жү­ретін. Ел соларды да: «Нұрәлі ұстатыпты. Нұрәлі тыңшы екен», деген сөздер айтып жүрді.

Үшінші себеп: әкеміз қа­мал­ған соң, Нұрәлі бізге тіпті қы­рын қарап алды. Халық жауы­ның ба­ласы, халық жауының қатыны деп төбемізге талай рет қамшы ойнатқан кездері болды. Міне, осының бәрі тегін бе?» деген сынды шығарманың қысқар­ған жерлерін шағын мақалада түгел айтып шығу әсте мүмкін емес. Десе де, жоғарыда сөз еткен ақиқат қаламын қолына ұс­таған қаламгерлердің жоғын тү­гендеу бізге парыз іспетті. Демек, кешегі сөзге салынған шынжыр кісен цензураның нұсқауымен өшірілген әр жолды қайтадан оқырман кәдесіне жаратуға ке­шеуілдеуге хақымыз жоқ.