Білікке негізделген жаңарудың өлшемі

Президент «Заң және тәртіп» қағидатын мемлекеттік басқарудың темірқазығына айналдыру қажеттігін нақтылады. Бұл – тек құқық қорғау жүйесі­нің міндеті емес, мемлекеттік аппараттың барлық буынына қатысты басқарушылық талап. Заң үстемдігі орнықпайынша, әділетті бәсеке қалыптаспайды; әділетті бәсеке болмайынша, экономика өнімді болмайды; ал өнімді экономика болмаса, әлеуметтік міндеттемелердің де сапасы төмендейді. Сондықтан «заң» мен «тәртіп» – мемлекет тұрақтылығының синонимі.

Сұхбаттағы түйінді тұс­тар­дың бірі – 2026 жылды «Цифр­ландыру және жасанды интеллект жылы» деп жариялау. Бұл бастамаға формальды ұран ретінде қарауға болмайды. Пре­зиденттің пайымы бойынша цифрлық шешімдер басқару­дағы дәлелді саясатты күшейтуге тиіс, дерекке сүйенген шешім қабылдау мәдениеті мемлекеттік жүйенің табиғи дағдысына айналуы қажет. Демек, цифрландыру – жауапкершілікті күшейтетін басқару құралы.

Еліміздің «цифрлық держава» болу талабы да дәл осы логи­ка­дан туындайды. Цифрлық егемендік – технология сатып алу ғана емес, мемлекет пен қоғам­ның бәсекеге қабілеттілігін сақтап қалу шарты. Жасанды интеллекті мен деректер экономикасы қалыптасқан дәуірде «ертеңге үлгеру» мәселесі әр ел үшін стра­те­гиялық тәуекел­ге айналды. Президенттің «болашақтың кемесіне мінген елдер мен ескі заманда қалған елдердің арасы алшақтай бастады» деген тұжы­рымы – геосаяси шындық.

Бұл ой білім саласына тікелей қатысты. Өйткені кез келген жаңғыру ең алдымен адам капиталы арқылы жүзе­ге асады. Мектеп – қоғамның ертеңгі кәсіби құрылымын қалыптас­тыратын орта. Мұғалім – сол құры­лымды ұстап тұрған негізгі тұлға. Сондықтан жасанды интеллектіні білім жүйе­сі­не енгізу мәселесін педагоги­ка­ның мазмұнын жаңар­­татын мүмкіндік ретінде қарас­тыру қажет.

Жасанды интеллект мұғалімді алмастырмайды. Керісінше, ұстаз­дың уақытын артық есеп-қисап пен қайталанатын рәсім­дер­ден босатып, оқу үдерісін жеке­лен­діруге, оқушының оқу траек­т­ориясын нақтылауға, бағалаудың әділдігін арт­тыруға мүмкіндік береді. Егер біз оқушыны «орташа деңгейге» теңестіре берсек, дарынды да, қолдауды қажет ететін де баланы жоғалтамыз. ЖИ құралдары – дәл осы олқылықтың орнын толтыратын әлеует.

Сұхбатта айтылғандай, цифрландыру бойынша Қазақстанның бастапқы мүм­кіндіктері жаман емес. Алайда мүмкіндікті сапалы нәтиже ету үшін екі шарт қажет: біріншісі – кадрлық әлеует, екіншісі – ашық әрі әділ ереже. Осы орайда «AI-Sana» сияқты бастамалардың кеңеюі маңызды. Жүздеген мың студенттің жасанды интеллект негіздерін меңгеруі – елдің болашақ еңбек нарығына жасалған инвестиция. Дегенмен көлемнің өзі жеткіліксіз: бізге мазмұн сапасы, қолданбалы жобалар, ғылыми зерттеу мен өндірістің байланысы және нақты құзыреттердің еңбек нарығында бағалануы керек.

Өңірлер үшін бұл міндеттің салмағы тіпті жоғары. Себебі цифрлық теңсіздік – әлеуметтік теңсіздіктің жаңа формасына айналуы мүмкін. Егер ауыл мектебі сапалы интернетсіз, заманауи құрылғысыз қалса, онда ол жердегі бала «кінәсіз түрде» бәсе­кеден тыс қалады. Сондықтан цифрландыруды енгізу – ең алдымен тең мүмкіндік саясаты. Мұнда «бірдей мүмкіндік» деген сөз – әр баланың сапалы білімге қол жеткізу жолын нақты қамтамасыз ету дегенді білдіреді.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес мәселесіне келгенде Прези­дент ұстанымы – анық әрі кесім­ді: бұл күрес барлық деңгейде жүруге тиіс және ешбір сала «ерекше режім» сұрай алмайды. Жемқорлық – экономиканы да, моральдық кеңістікті де бүлдіретін құбылыс. Оның алдын алудың бір жолы – жазалау ғана емес, төзбеу мәдениетін қалыптастыру. Мектептің бұл үдеріс­тегі рөлі бөлек: адалдықты ұран­мен емес, күнделікті тәжіри­бемен үйрету қажет. Бала заңды қағаз жүзінде емес, өмірлік норма ретінде қабылдағанда ғана нәтижеге жетеміз.

Қазақстанның әлеуметтік мемлекет ретіндегі міндеттеме­лері туралы ой да сұхбатта кең қамтыл­ған. Әлеуметтік саясат­тың өлшемі – оның әділдігі мен ныс­аналығы. Әсіресе білім сала­сындағы қаржыландыру тетік­тері қоғамда әрдайым сезім­тал тақырып. Мемлекеттік қолдау бар жерде міндетті түрде ашықтық, есептілік және тең талап болуға тиіс. Мемлекет басшысы да осы бағытты нақтылап, аза­маттардың құқығы тең, еш­кімге артықшылық берілмеуі керек деген қағидатты айрықша атады. Бұл қағидат бюджет қара­жатын бөлу мен бақылау жүйе­сінде – бірінші кезекте – нақты ереже, толық цифрлық із және қоғамға түсінікті есеп түрінде көрініс табуға тиіс.

Отаншылдық туралы ай­тылған ойлар – бүгінгі қоғам үшін ерекше өзекті. Президенттің «Отаншылдық жылтырақ сөзбен бағаланбайды», деген түйіні – әсіре әрекет пен жасанды пафостан арылуға шақыру. Нағыз патриотизм – тәртіп, еңбек, жауапкершілік, табиғатты аялау, қоғам игілігі үшін нақты іс. «Таза Қазақстан» бастамасы да дәл осыны көздейді: тазалықты бір күндік сенбілікке емес, ұлт мәдениетінің өзегіне айналдыру. 2026 жылдың халықара­лық еріктілер жылы ретінде жария­лануы – осы идеологиямен үндесетін жаһандық бағдардың бір дәлелі.

Қорыта айтқанда, Мемлекет басшысының сұхбаты бір мезетте үш міндетті айқындап берді: заң үстемдігін күшейту, цифрлық жаңғыруды нақты іске айналдыру және қоғам­дағы жауапкершілік мәдениетін орнықтыру. Енді біз бұл бағыт­тарды құжаттың саны ар­қылы емес, азаматтың күн­делікті өміріндегі әділдік пен сапа­ның артуы арқылы өлшеуге үйренуі­міз керек.

Түркістан облысының білім саласы үшін бұл сұхбаттың мәні бөлек. Себебі жаңа кезеңнің не­гізгі «сынағы» – мектеп пен мұға­лім­нің кәсіби деңгейі арқылы өтеді. Біз ұстаз беделін жүйелі қорғауға, оқушының болашағын сапалы біліммен қамтамасыз етуге міндеттіміз. Жаңғырудың жаңа кезеңі білік арқылы шынайы мазмұнға ие болады.

Ғалымжан ОРЫНОВ,

Түркістан облысы білім басқармасы басшысының міндетін атқарушы