Өткен жылдың жемісі
2025 жыл Ұлттық ғылым академиясы үшін қалыптасудан нақты нәтижелерге көшу кезеңі болды. Осы уақыт ішінде академия стратегиялық басымдықтарды айқындады. 2035 жылға дейінгі Даму стратегиясы бекітілді. Ғылымның өмір мен денсаулық, білім және қоғамдық даму, жер мен ғарыш және коммуникациялар, агробиоресурстар мен экология сынды төрт бейінді бөлімшесі жұмыс істей бастады. Негізгі бағыттар бойынша 17 академик сайланып, 146 ғалымға құрметті академик мәртебесі берілді. Академия мемлекет, ғылым және бизнес тоғысатын орталық алаң ретінде орнығуға бет алды.
Ұлттық ғылым академиясының президенті Ақылбек Күрішбаев құзыреті кеңейген академияның нақты практикадағы іс-шараларға ден қойғанын айтады. Оның пікірінше, жоғары ғылыми ұйым отандық ғылымның негізгі түйткілдерін тереңінен зерделеп, шешуге атсалысып келеді. «2025 жылдың басты ерекшелігі – форсайт тәсілінің тұрақты жоспарлау құралына айналуы. 2024 жылдан бері 70 өңірлік және салалық сессия өткізілді. Нәтижесінде бағдарламалық-нысаналы қаржыландыруға арналған 220 перспективалы міндет пен 65 ғылыми-техникалық тапсырма әзірленді. Жамбыл, Абай, Атырау, Маңғыстау, Қостанай және Шығыс Қазақстан облыстарында өңірлік форсайт-орталықтар ашылды. Цифрлық трансформация аясында ҰҒА-ның талдау және форсайт платформасы іске қосылды. Онда 2011 жылдан бергі ұлттық форсайттар, аяқталған ҒЗТКЖ және индустрияның технологиялық сұраныстары жинақталған. «Korea Institute of Science and Technology Information» ұйымымен бірлесіп «AI SilkNet» орталығы құрылып, ғылыми-технологиялық деректерді жасанды интеллект негізінде біріктіру басталды. Ғалымдардың 60%-дан астамы және қаржының 70%-дан көбі Алматы мен Астанада шоғырланған. Осы талдаулар негізінде Ғылым және жоғары білім министрлігіне кадр даярлау мен инфрақұрылымды жаңғырту бойынша ұсыныстар жолданды», дейді академия басшысы.
А.Күрішбаевтың айтуынша, академия осы мәселелерге жауап ретінде «Қуатты өңірлік ғылым – қуатты өңір» бастамасы аясында облыстарда 10 көшпелі отырыс өткізді. Өңірлер үшін форсайт-сессиялар ұйымдастырылып, әкімдіктермен бірлескен жоспарлар бекітілді, ҰҒА филиалдары ашылды. Президент атына жолданған аналитикалық жазбаларда аграрлық ғылымды дамыту, генетикалық банк құру, ядролық энергетика, көлік-логистика және медициналық инновациялар бойынша ұсыныстар қамтылды. Былтыр халықаралық ғылыми орталықтарды іске қосу басталды. Олардың қатарында Қытай, Ресей, Германия тарапымен бірлескен жасанды интеллект зертханасы, көміртекті полигон, «NEXUS» институтына қоса Шымкенттегі кардиологиялық зерттеулер орталығы бар.
10 өңірде жергілікті бюджеттен зерттеулерге қаржы бөлінбеген
Расымен де, өңірлік ғылымды, соған сүйенген өндірісті дамыту аса маңызды. Неге? Мәселенің күрделілігі мынадан көрінеді. Мысалы, Пәнаралық ғылым орталығының директоры, PhD, профессор Қуантар Алихановтың айтуынша, елдегі барлық зерттеушінің 35%-ы ғана өңірлік ғылымда жұмыс істейді, ал 65%-ы Алматы мен Астанада шоғырланған. Бұдан түйткіл тереңдей берері анық. Себебі ғылымы дамыған өңірдің өндірісі де жолға қойылады, бұл өз кезегінде жұмыс орнын ашуға ықпал етеді. Ақыр аяғында халық жұмыс іздеп ірі қалаларға сабылуды сиретеді.
«Өңірлердегі ғылыммен айналысатындардың аздығынан ішкі ғылыми зерттеу шығындарының 66%-ы, бағдарламалық және негізгі қаржыландырудың 79%-ы, гранттық қаржыландырудың 75%-ы осы екі мегаполиске тиесілі. Бұл ресурстардың шоғырлануы өңірлердің тұрақты ғылыми қаржыландыруға қол жеткізуін шектейді. Өңірлер мен жергілікті бюджеттердің үлесі, 2023 жылы жергілікті бюджеттерден ғылымға бөлінген қаржы барлық ғылыми зерттеу шығындарының 0,4%-ын ғана құрады. Елдің 10 өңірінде жергілікті бюджеттен ғылыми зерттеулерге қаржы бөлінбеген. Аймақтық ғылыми-технологиялық саясатты мақсатты жүргізбейінше, бұл теңсіздік жалғаса береді», дейді Қ.Алиханов.
Ғылымдағы өткір мәселе – ғалымдар зерттеулерінің нәтижесі. Қоғамда «Ғалымдар бірнеше жылдап грантқа, бюджет қаражатына жұмыс істейді, бірақ соның өмірімізді жеңілдетіп жатқанын көрмейміз. Нәтижесі қайда?» деген ой жиі айтылады. Бұған жауапты табу үшін әлбетте ең алдымен зерттеулердің сапасына назар саламыз. Мәселен, кейінгі жылдары Қазақстанда ғылымды қаржыландыру көлемі артқанымен, ғылыми зерттеулердің сапасы мен нәтижелілігі әлі де күн тәртібінен түспей тұр. Ұлттық ғылым академиясының талдауы отандық ғылымның халықаралық бәсекеге қабілеттілігі жеткіліксіз деңгейде екенін көрсетеді. Атап айтқанда, «Web of Science» және «Scopus» дерекқорларындағы жоғары сапалы жарияланымдар үлесі әлемдік орташа көрсеткіштен едәуір төмен.
«Ғылыми нәтижелердің сапасына кері әсер етіп отырған негізгі фактордың бірі – заманауи ғылыми инфрақұрылымның, әсіресе қымбат зертханалық жабдықтардың тапшылығы. Сауалнамаларға сәйкес жаратылыстану, техникалық, медицина және аграрлық ғылым салаларындағы ғалымдардың басым бөлігі зерттеулерін жүргізу үшін қажетті құрал-жабдықтарға толық қол жеткізе алмай отыр. Бұл жағдай жас ғалымдар мен докторанттарды даярлау сапасына да тікелей әсер етеді. Сонымен қатар ғылымды қаржыландыру құрылымында мемлекеттік бюджеттің үлесі тым жоғары болып қалып отыр. ҒЗТКЖ шығындарының шамамен 77 пайызы республикалық бюджет есебінен қаржыландырылады, ал бизнес пен жеке сектордың ғылымға қызығушылығы төмен. Бұл да – ғылыми әзірлемелердің экономикаға нақты енгізілуін тежейтін факторлардың бірі», дейді Қ.Алиханов.
Оның айтуынша, қабылданып жатқан шараларға қарамастан, қолданыстағы гранттық және бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру тетіктері қымбат ғылыми жабдықтарды жүйелі түрде жаңартуға толық мүмкіндік бермейді. Бұған қоса, конкурстардың кеш өткізілуі мен рәсімдердің күрделілігі ғылымдағы серпінді жобалардың іске асуын баяулатып жатыр. Бүкіләлемдік стандарттарға сай ғылымды орнықты дамыту үшін жалпы қолданыстағы заманауи зертханалар желісін құру, ғылыми жобалар аясында инфрақұрылымды дамытуға мүмкіндік беру және ірі серпінді зерттеулерге арналған мегагранттар жүйесін кеңейту қажет. Бұл қадамдар ел ғылымының сапасын арттырып, оның халықаралық деңгейдегі орнын нығайтуға негіз бола алады.
Көп мәселе – тың шешім
Қазақстанда ғылымды дамыту бағытында бірқатар жүйелі шара қабылданып жатқанымен, ғылыми кадрларды даярлаудың сапасы мен тиімділігі әлі де өзекті мәселе болып отыр. Себебі қалай дегенмен де кез келген саланың дамуы ондағы мамандардың сапасына тікелей тәуелді. Ұлттық ғылым академиясының талдауына қарасақ, халықаралық деңгейде бәсекеге қабілетті зерттеушілер жеткіліксіз. 2024 жылы Қазақстанда 1 млн адамға шаққанда зерттеушілер саны 1141 адамды құрап, әлемдік орташа деңгейден шамамен 25 пайызға төмен болды.
Ө. А.Жолдасбеков атындағы Механика және машинатану институтының бас ғылыми қызметкері, академик Бағдат Бұрханбайұлы ғылыми кадрлар сапасының төмен болуына зерттеу инфрақұрылымының әлсіздігі мен қымбат ғылыми жабдықтарға қол жетпегені әсер етіп отырғанын айтады. Оның айтуынша, әріптестерімен бірлесе әзірлеген академия талдауында жаратылыстану, инженерия, медицина және аграрлық ғылым салаларындағы ғалымдардың шамамен 70 пайызы заманауи жабдықтардың жетіспеушілігі көрсетілген.
«Бұл түйткілдер докторанттардың сапалы зерттеу жүргізуіне, беделді халықаралық журналдарда жариялануына және диссертацияларын уақтылы қорғауына кедергі келтіреді. Сонымен қатар докторантура мен магистратураның тартымдылығы төмен. Университеттердің қаржылық ынталандыру жүйесі негізінен бакалаврларды даярлауға бағытталған, ал ғылыми кадрларды даярлау қымбат әрі ұзақмерзімді нәтиже беретін бағыт ретінде екінші кезекке ығысып отыр. Нәтижесінде, талантты жастардың бір бөлігі шетелдік жоғары оқу орындарын немесе ғылымнан тыс салаларды таңдап жатыр. Осы мәселелерді шешу зерттеу университеттерін қымбат ғылыми жабдықтармен мақсатты түрде жарақтандыру, жалпыға ортақ заманауи зертханалар желісін дамыту, докторантураға бөлінетін мемлекеттік гранттардың құнын арттыру және докторанттарды қолдау мерзімін төрт жылға дейін ұзарту керек», дейді академик Б.Бұрханбайұлы.
Оның пікірінше, ғылыми ұйымдарға докторанттар даярлауға кеңірек мүмкіндік беру, диссертациялық кеңестердің құрамын ықшамдау, әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар үшін қорғаудың баламалы тетіктерін енгізу, сондай-ақ гранттық жобалар аясында докторанттарды тікелей қаржыландыру механизмін жетілдіру қажет. Аталған шаралар іске асқан жағдайда ғылыми кадрларды даярлаудың сапасы артып, жас ғалымдардың ғылымда қалуына жағдай жасалып, ел ғылымының халықаралық бәсекеге қабілеттілігі едәуір нығаяды.
