Президенттің айтуынша, кәсіби ортада да, қоғамда да қосылған құн салығының мөлшерлемесін көтеру қажеттігі туралы түсінік қалыптасқан. Ұсынылып отырған шараларға, әсіресе ҚҚС-ға қатысты сын-пікірлер көп айтылды.
«Кейбір елдер әртүрлі себептерге байланысты үлкен әлеуметтік міндеттемелерді өз мойнына алмайды. Ал елімізде әлеуметтік блок бюджет шығыстарының жартысынан көбін құрайды. Біздің мемлекет – әлеуметтік мемлекет. Сондықтан біз білім беру мен денсаулық сақтау саласына инвестиция салуды жалғастырамыз. Бұл – біздің Конституциялық міндетіміз. Елдің дамуы үшін аса қажет шешімдердің мәнін азаматтарға жан-жақты түсіндіру маңызды. Адамдардың бәрі экономика мен қаржыны бірдей жақсы түсіне бермейді, мүмкін мемлекеттің қандай да бір шараларды не үшін қабылдап жатқанын бәрі бірдей ұғына бермейтін шығар. Сондықтан жүргізіліп жатқан реформалардың мәнін әр адамға түсінікті, қарапайым тілмен жеткізу қажет», деді Қ.Тоқаев.
Жалпы, Ұлттық құрылтайдан кейін салықта біршама өзгеріс болды. Мәселенің мәнісі сан қаралып, нақты шешімдер де қабылданды. 2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап елімізде жаңа Салық кодексі күшіне енді. Бұл құжат «Салықты қалай төлейміз, қарыз болсақ не болады, қандай жеңілдіктер бар?» деген сияқты күнделікті өмірге тікелей әсер ететін мәселелерді түгел өзгертпек. Қысқаша тоқтала кетейік. Ең алдымен жеке табыс салығына өзгеріс енгізілді. Бұрын бәрі бірдей 10% төлеп келсе, енді табыс көлеміне қарай салық салынады. Егер адамның жылдық табысы 8,5 мың АЕК-тен аспаса, ол бұрынғыдай 10% жеке табыс салығын төлейді. Бұл шамамен 33,4 млн теңге. Ал осы сомадан артық табыс тапқан азаматтар артық бөлігінен 15% төлейді. Мұндағы мақсат – айқын. Аз табатын адамға салмақ салмау, көбірек табыс тапқандардан көбірек үлес алу.
Салықтан босатылатын табыс көлемі де ұлғайды. Бұрын ай сайын 14 АЕК көлеміндегі табысқа салық салынбайтын. Енді бұл көрсеткіш 30 АЕК болып белгіленді. Яғни айына 140 мың теңгеге дейін жалақы алатын азаматтар жеке табыс салығын мүлде төлемейді. Әлеуметтік жағынан осал топтарға берілетін жеңілдік те күшейтілді. Атап айтқанда, 1 және 2-топтағыларды салықтан босататын шегерім 5 мың АЕК-ке дейін жеткізілді. Бұрын емделуге, оқуға немесе ипотека төлеуге байланысты салықтық жеңілдік алу үшін түрлі анықтама жинау керек болатын. Енді бұл тәртіп жеңілдейді. Құжат тапсырудың орнына бәріне ортақ стандартты шегерім қолданылады. Сонымен қатар зейнетақы төлемдері мен біржолғы төлемдер де салықтан толық босатылады.
Салық қарызына қатысты тәртіп те өзгерді. Енді қарыздың нақты шегі белгіленді. Егер салық қарызы 20 АЕК-тен аспаса, тек өсімпұл есептеліп, азаматқа хабарлама жіберіледі. Шот бұғатталмайды, басқа шара қолданылмайды. Егер қарыз 20 АЕК мен 45 АЕК аралығында болса, ескерту жасалып, төлем талап етіледі. Төлем жасалмаса, шығыс операциялары уақытша тоқтатылуы мүмкін. Ал қарыз 45 АЕК-тен асқан жағдайда мүлікке тыйым салу, мүлікті сатуға дейін баратын қатаң шаралар қолданылады. Егер салық қарызы 27 мың АЕК-тен асып, 3 ай бойы өтелмесе, сот шешімімен борышкердің шетелге шығуына шектеу қойылуы мүмкін. Бірақ бұл бірден жасалмайды. Алдымен салық органдары міндетті түрде хабарлама жіберіп, ескерту жасайды. Жаңа Салық кодексі салықты уақытша төлей алмай отырған азаматтарға да мүмкіндік береді.
Ауыл шаруашылығы саласына қатысты жеңілдіктер сақталады. Шаруа қожалықтары өздері өндірген ауыл шаруашылығы өнімін сатып тапқан табыстан жеке табыс салығын 70%-ға азайта алады. Бұл ауылдағы еңбекпен күн көріп отырған азаматтарға қолдау ретінде қарастырылған. Дивидендтерге қатысты бұрынғы 30 мың АЕК көлеміндегі жеңілдік алынып тасталды. Енді дивидендтерге де прогрессивті тәртіп енгізіледі.
Көлік салығында да маңызды өзгерістер бар. Егер көлік 10 жылдан 20 жылға дейін пайдаланылған болса, салық 0,7 коэффициентпен есептеледі. Ал 20 жылдан асқан көліктерге 0,5 коэффициент қолданылады. Бұрын қозғалтқыш көлемі 3 мың текше см-ден асатын көліктерге жоғары салық салынатын. Енді бұл талап алынып тасталды. Шаруа қожалықтары бір пикап көлігін салықсыз пайдалана алады.
Экологиялық төлемдер де өседі. Қоршаған ортаға зиянды зат шығаратын кәсіпорындар көбірек төлейді. Пайдаланылмай жатқан немесе заң талаптарын бұза отырып пайдаланылған ауыл шаруашылығы жерлеріне салынатын төлем бірнеше есе артады.
Қосылған құн салығы да жаңаша есептеледі. Негізгі мөлшерлеме 16% болады. Дәрі-дәрмек пен медициналық қызметтерге биыл 5%, 2027 жылдан бастап 10% мөлшерлеме қолданылады. Отандық мерзімді басылымдарға 10% белгіленеді. Экспорт, халықаралық тасымал және арнайы экономикалық аймақтарға жеткізілетін тауарлар 0% мөлшерлемемен қалады. ҚҚС есепке алу тәртібі де нақты бекітіледі. Тауар нақты алынған күн, импорт кезінде тауардың шығарылған күні, ЕАЭО елдерінен әкелінген жағдайда салық төленген күн негізге алынады. Бұл бұрынғыдай түсінбеушілікті азайтуға бағытталған. Енді ҚҚС бойынша өз еркімен есептен шығу болмайды. Бұрын бұл мүмкіндік салықтан жалтару үшін пайдаланылып келген. Сондықтан жаңа кодексте ол алып тасталды.
Арнайы салық режімдері де жаңартылды. Өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтар үшін бөлек режім енгізіледі. Мұндай азаматтардың айлық табысы 300 АЕК-тен аспауы тиіс. Олар зейнетақы жарнасын өз табысынан 1% мөлшерінде төлейді. Барлық есеп мобиль қосымша арқылы жүргізіледі. Интернет жоқ жерде табыс қарапайым түрде қолмен есепке алынады.
Экономист Алмас Чукин осы өзгерістердің жай-күйін түсіндіріп берді. Оның айтуынша, салық реформасы аяқ астынан қабылданған шешім емес, бизнеске қысым көрсету үшін де ойластырылған қадам да емес. Бұл – елдің қаржылық тұрақтылығын сақтау үшін мәжбүрлі түрде қолға алынған шара.
«Бүгінгі макроэкономикалық жағдай жаман емес. Экономика тірі, жұмыс істеп тұр. Бірақ мемлекет кірісі мен шығысы арасындағы теңсіздік жыл сайын қордаланып барады. Елемеске болар емес. Осы себепті реформа қажеттілікке айналды. Жалпы, жағдай жаман емес. Мысалмен айтсақ, адам жай ғана ауырып тұр, бірақ егер дәрігер оны өлім аузында деп айтса, күрделеніп кетеді, елең-алаң басталады. Ал сауатты, кәсіби түрде емдеп алса, жағдай мүлдем басқа», дейді сарапшы.
Оның айтуынша, дәл осындай байыпты әрі салқын бағалау ғана реформаның нақты себептерін ашық айтуға мүмкіндік береді. Мұнда дүрбелең де, дабыра да қажет емес. Егер біз елдің қаржылық негізін бұза берсек, шығыс пен кірістің айырмасы жыл сайын бірнеше триллион болса, ал жалпы шығыс көлемі шамамен 20 триллионнан асса, жағдай нашарлайды.
«Мысалы, 25 триллион шығынның 5 триллионы жетпей тұрса, бұл 20 пайыз. Біз салығы төмен, салық жинауы әлсіз елміз. Осылай жалғаса берсе, нәтиже болмайды. Не істеу керек? Теңгеру керек. Дәл осы теңсіздік реформаны кейінге қалдыруға мүмкіндік бермеген басты себепке айналды. Салық реформасының негізгі идеясы фискалдық болды. Яғни кірісті шығынға сәйкестендіру үшін», дейді А.Чукин.
Экономист Жақсыбек Құлекеевтің айтуынша, салық саясатын жетілдіруді кейінге қалдыруға болмайтын еді. Себебі бюджет – кез келген елдің ажырамас бөлігі, негізгі атрибуты. Егер бюджетке көбірек қаражат түсетін болса, соғұрлым мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық мәселелерін шешу әлеуеті арта түседі.
«Егер мемлекеттік институттар бюджетке түсуі тиіс салықты жеткілікті мөлшерде жинай алмаса, қоғамдағы теңсіздік тереңдей береді. Мұндай жағдайда байлар байыған үстіне байып, кедейлер кедейлене түседі. Өңірлер арасындағы әлеуметтік әрі экономикалық алшақтық ұлғайып, бұл елдің саяси тұтастығына нақты қауіп төндіреді. Қосылған құн салығы көтерілгенде бюджеттің кіріс бөлігі айтарлықтай өседі. Бұл – мемлекет үшін өте жақсы мүмкіндік. Бірақ ҚҚС тек қазынаны толтыруға арналған құрал ғана емес. Ол біздің алыс-жақын шетелдермен экономикалық қарым-қатынастарымызды реттеуде де маңызды рөл атқарады», дейді сарапшы.
Мәжіліс депутаты Марат Башимовтің айтуынша, салық реформасы бүгінгі күні ауадай қажет болып отыр. Себебі Конституцияда салық төлеу әр азаматтың міндеті екені анық жазылған. Бірақ бұл міндет әділеттілік қағидатымен қатар жүруі керек. Яғни кім қалай табыс табады, соған қарай салық та әділ салынуға тиіс. Осы талап Конституцияның өзінде бар. Сондықтан Президент көтерген салық реформасы Ұлттық құрылтайда маңызды мәселе ретінде қаралған еді.
«Бүгінде елімізде кәсіпкерлердің екі түрі бар. Бірі заңды сақтап, тапқан табысына адал салық төлеп отыр. Ал екінші бір топ түрлі айлаға барып, салықтан қашудың жолын іздейді. Олардың ішінде бизнесін әдейі бірнеше ұсақ компанияға бөліп тастайтындар көп. Мұны бөлшектеу әдісі деп атайды. Мақсаты біреу – салықты аз төлеу. Бұл әділетсіздік. Себебі қарапайым азаматтар айлығынан салықты уақытында, толық төлеп отыр. Дамыған елдерде салықтан жалтару жай ғана заң бұзу емес, ауыр қылмыс ретінде қаралады. АҚШ пен Еуропа елдерінде әр азамат та, әр кәсіпкер де, әр заңды тұлға да салықты бұлжытпай төлейді. Себебі мемлекеттің тұрақтылығы, қоғамдағы әлеуметтік теңдік тікелей бюджетке түсетін салыққа байланысты екенін олар жақсы түсінеді», дейді депутат.
