Әлеуметтік ғылым: Басымдықтардың жаңа моделі

Мәселенің түп-төркіні – ғылыми басым­дықтарды айқындау жүйесінде жатыр. Елі­міз­де ғылыми зерттеулердің та­қы­рыптары, көбіне қоғам мен эконо­миканың сұранысына бай­ланысты емес, ғалымдардың мүм­кіндіктеріне қарай белгіленетіні шындық.

Сонымен қатар ғылым­ды қаржы­ландырудың 7 басым­дығы мен 153 маманданды­рыл­ған бағыттан тұратын қазір­гі қолданыстағы моделі  стра­тегия­­лық мақсатқа негізделуі тиіс еді. Нәтижесін­де, әлеу­мет­тік мәселе­лер ұсақ тақырыптарға бөлшектеніп отыр. Сондықтан «XXI ғасырда елдің идео­логиялық және қо­ғамдық тұрақ­тылығын ғылыми тұрғыда қалай қамта­масыз етуге болады?» деген сұрақ әлі көкейкесті.

Мемлекет басшысының тап­сыр­­ма­ларын орындау аясында Ака­демия ғылыми басымдық­тар­дың төрт деңгейден тұратын жаңа, иерар­хиялық моделіне көшуді ұсынады:

1) стратегиялық деңгей – ұлт­тық қауіпсіздік пен экономиканың бәсе­кеге қабілетті секторлары үшін шешуші маңызы бар жобалар;

2) перспективалық деңгей – әлемдік деңгейдегі құзыреттерді қалыптастырып, ұзақмерзімді тех­нологиялық әлеуетті қамтама­сыз ететін бағыттар;

3) базалық деңгей – қолдан­балы шешімдерді қамтамасыз етудің негізі саналатын іргелі және инженерлік зерттеулер;

4) әлеуетті кеңейту деңгейі – жаңа және дамушы бағыттарды қолдау, резервті қалыптастыру және ғылыми портфельді әрта­рап­тандыру.

Бұл модельдің түпкі мәні мем­лекет ғылымды жеке-жеке та­қы­рыптар жиынтығы ретін­де емес, ұлттық міндеттер порт­фелі ретін­де басқаруға құрылады. Әлеу­мет­тік ғылым­дар үшін бұл модель маңызды. Адам капиталы, қоғам­дық қатынастар, тарих, тәрбие, тіл саясаты, мемлекеттік басқару сапасы мен құқықтық тәртіп мәселелеріне қатысты зерттеу­лер Стратегиялық контурда нақ­ты айқындалуға тиіс. Өйткені дәл осы салалар елдің ұлт­тық қауіпсіздігін және әлеуметтік тұрақтылығын айқындайды.

Алайда мұндай жоғары мәрте­бе жіті жауапкершілікті де талап ететіні сөзсіз. Субъективизмді болдырмау үшін біз әрбір ғылыми бағыт бо­йынша «Сараптамалық деректеме» құралын енгіземіз. Бұл – ғылыми әлеуетті, нақты қоғамдық сұранысты, кадрлық базаны және ха­лықаралық трендтерге сәй­кестікті бағалайтын қатаң аудит. Бұл қадам әлеуметтік  зерт­теулерді «тақырыптар жиын­тығынан» нақты нәтижеге шынайы сұранысы бар ұлттық міндеттер жүйесіне айналдыруға мүмкіндік береді.

Стратегияның екінші элементі – цифрлық жылдамдық. Әлемдік трендтерді дер уақытында болжай алмасақ, ең мінсіз деген басымдықтар моделі де тиім­сіз. Сондықтан Ұлт­тық ғылым академиясы Корея­ның ғылыми-техникалық ақпарат инс­титутымен (KISTI) бірлесіп, «AI SilkNet» орталығын – ұлттық форсайт предиктивті талдау жүйесін құрды. Бұл жүйе жарияланымдар, патенттер мен технологиялар секілді ауқымды деректерді біртұтас интеллектуалды цифрлық экожүйеге бі­рік­тіреді. Әлеуметтік-гумани­тарлық мәселелер үшін бұл аса маңызды. Біз көші-қонды басқа­ру, теңсіздікпен күрес, саяси мәде­ниетті және ақпа­раттық орнық­тылықты арттыру салала­рындағы үздік әлемдік тәжіри­белерді нақты уақыт режімінде көріп, оларды жедел түрде ұлт­тық ғылыми-техникалық тапсыр­маларға айналдыруымыз қажет. «AI SilkNet» – жаһандық ақпараттар ағынындағы мемлекеттің «көзі».

Үшінші элемент – бәсекелестік сапасы мен ғылыми міндеттердің ауқымы. 2025–2027 жылдарға арнал­ған бағдарламалық-ныса­налы қаржы­ландыру конкурсын­да ғылыми-тех­ни­ка­лық тап­сыр­­малардың 42%-ы бойын­ша бір ғылыми тақырыпқа бір ғана өтінім келген. Бұл жағдай әсіре­­се гуманитарлық блокта анық бай­­қа­лады. Жүргізілген талдау­лар ғылы­ми бағдарламалар ара­сындағы бәсеке­лестіктің тө­мен­дігі олардың сапасын әлсі­рете­тінін көрсетіп отыр. Біз­дің ұсы­нысымыз – ұсақ әрі быты­раң­қы жобалардан ірі транс­дис­цип­линар­лық мегагранттарға кө­шу. Біз социо­логтерді, эко­но­­мис­терді, демографтарды, заң­герлерді, психологтерді және IT маман­дар­ды қазіргі заманның негізгі сын-қатерлері төңірегінде бірік­тіруіміз керек. Мұндай мегаміндеттер қата­ры­на мыналар жатады:

1. «Демографиялық тұрақты­лық және көші-қон» – жай ғана ста­­тистика емес, қоныс­та­ну мен ең­бек нарығын модель­деу. Яғ­ни тұр­ғындардың қоныс­та­нуын, ішкі және сыртқы мигра­ция­­ны, еңбек на­рығын және де­мог­­­рафия­лық үде­ріс­тердің әлеу­­мет­­тік тұрақты­лыққа әсерін мо­дельдеу.
2. «Мемлекеттік басқару сапа­сы және құқықтық жаң­ғыр­ту» – реформаларға арнал­ған дәлелдемелік база. Бұл мем­лекеттік институттарды оңтай­ландыру, басқарудың ашық­тығы мен тиімділігін қамтамасыз ету.
3. «Ұлттық бірліктің идеоло­гия­­лық платформасы» – құнды­лықтарды ғылыми негіздеу, этнос­тар мен мә­дениеттер арасын­дағы интеграцияны нығайту, азаматтық бірегейлікті дамыту.
4. «Цифрлық гуманитарис­тика және мемлекеттік тілдің болашағы» – ғылым, білім және мемлекеттік басқа­руда қазақ тілінің тілдік корпус­тары мен сандық модельдерін (LLM) және талдау құралдарын жасау.
5. «Білім беру мен адам капи­талы­ның жаңа моделі» – жасанды интел­лектінің сын-қатерлеріне бейімделу, білікті кадрлар даяр­лау, XXI ғасыр дағдыларын дамыту.
6. «Су қауіпсіздігі және әлеу­меттік-экологиялық адаптация» – суды пайдалану бойынша жаңа «қоғамдық келісім» моделін әзірлеу, тұрақты дамудың құнды­лықтық аспектілерін зерттеу, экологиялық мәселелердің әлеуметтік әсерін бағалау.

Бұл мегаміндеттерді жүзеге асыру нәтижесінде тек есептер емес, қос мақсатты көздеген (ғылы­ми әрі басқарушылық) өнім­­дер ұсынылады: саясатқа ар­нал­­ған шешімдер па­кеті, әдісте­ме­­лер, цифрлық платформалар, әлеу­меттік ахуалды өлшеу құралдары.

Төртінші элемент – аумақ­тық тұрақтылық және өңір­лер­дің рөлі. Ғылым саласында айтарлықтай өңір­­лік теңгерім­сіздік сақталуда. Қазір ғалымдардың 61%-дан астамы және бюджеттік қаражаттың 71%-дан ас­тамы Алматы мен Ас­танада шоғыр­ланған. Бұл зерттеу ұйымдары мен өңір­лердің, кәсіпорындардың нақты қажет­тіліктері арасындағы алшақ­тықты күшейтіп, қолданбалы ғылым­ның дамуын тежеп отыр.

Мемлекет басшысының өңір­­лік ғылымды дамыту жө­нін­­дегі тапсырмасын орындау мақ­­сатында Академия «Қуат­ты өңір­лік ғылым – қуатты өңір» бағдарламасының баста­ма­шы­сы болды. Өңірлік тең­герім­сіз­дікті жою жаңа басқару технологияларын қажет етеді. Жер­гілікті атқарушы орган­дар өңірді ғылыми негізде басқа­ру құралы­на ие болуы керек. Бұл – та­биғи, демог­рафиялық, эко­но­мика­лық және әлеуметтік дерек­терді ше­шім қабылдауды қол­дау жүйеле­рі­не интеграция­лау деген сөз. Осы ретте біз кеңістік-уақыттық жасанды ин­тел­лектіні қолданамыз. Ол миг­рациялық ағындарды болжауға, әлеуметтік шиеле­ністің жасырын аймақтарын анықтауға қабілетті әрі басқарушылық шешімдер қабыл­данбас бұрын олардың салдарларын модельдей алады.

Осы логика бойынша Академия Ұлттық аграрлық университетпен бірлесіп, Солтүстік Қазақстан облысы үшін шешім қабылдауды қолдау жүйесін құ­руға арналған қанатқақты ғылы­ми бағдарламаны жүзеге асы­рмақ. Академия базасында Қы­тай Ғылым академиясының ака­демиктерімен бірлесе отырып, кеңістіктік-уақыттық жасанды интеллект зертханасы ашылып, отандық DeepBas ЖИ моделін құру жұмыстары басталды.

Осылайша, Ұлттық ғылым ака­демиясының ұсыныстары бір арна­ға тоғысқан тұтас жүйе­ге айналады: нақты мемлекет­тік міндеттер (мағынасы айқын­далмаған, түсінік­сіз тақы­рыптардың орнына); ба­сым­дықтардың ашық контурлары (бұл жерде әлеуметтік ғылымдар – стратегияға айналады); «AI SilkNet» аналитикалық қуаты (цифрлық форсайт); ауқымды пәнаралық мега­гранттар, олар қоғам мен өңірлер­дің дамуына нақ­ты серпін береді. Сонда ғана әлеуметтік ғы­лымдар тек «шындықты пас­сивті түсінді­румен» шектел­мей, Қазақстан­ды тұрақты, әділет­ті әрі бә­­секеге қабі­летті етуге ті­келей үлес қо­сатын бел­сен­ді қалыптас­тырушы күшке
айналады.

Ақылбек КҮРІШБАЕВ,

Президент жанындағы Ұлттық құрылтай мүшесі, академик