Суретті түсірген – Ерлан ОМАР, «ЕQ»
Меншік нысандары туралы маңызды ұсыныс
Қазір еліміз саяси жаңғырудың жаңа кезеңіне қадам басып отыр. Сондықтан шешім қабылдауда салғырттыққа салынуға болмайды. Мұны Ұлттық құрылтайда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев та ерекше атап өтті. Осынау айрықша миссияны арқалаған комиссия мыңдаған азаматтан түскен өтінішті ескерусіз қалдырып жатқан жоқ. Жаңа Ата заңға ұсынылған әрбір тұжырым Конституциялық комиссияда қызу талқылаудан өтіп, ашық қоғамдық бағалаумен сүйемелденгенін кешегі отырыста саясаттанушы Марат Шибұтов баса айтты.
Ал Мәжіліс депутаты Азат Перуашев Ата заң жобасында меншік нысандарының конституциялық анықтамасын кеңейтуді және олардың тең қорғалуын бекітуді ұсынды. Оның айтуынша, инвестициялық тартымдылық пен жайлы бизнес климат үшін кез келген экономикадағы меншік институтының мәртебесі аса маңызды рөл атқарады. Осы тұрғыда қолданыстағы Конституцияда меншіктің тек екі түрі көзделген – мемлекеттік және жекеменшік. Ал заманауи экономистер кемінде 5-6 түрлі меншік түрін бөліп көрсетеді.
«Финляндия, Литва, Латвия, Әзербайжан мен басқа да елдерде мемлекеттік және жекеменшікпен қатар, конституцияларында муниципалдық меншік түрі көрсетілген. Қытай, Бразилия, Үндістан конституцияларында оларға кооперативтік меншік қосылған. Бірқатар елде экономиканы әртараптандыруды ынталандыру мақсатында меншік түрлерінің тізбесі мүлдем шектелмеген», дей келе Мәжілістегі «Ақ жол» партиясы фракциясының жетекшісі жаңа Конституциядағы 8-баптың 1-тармағына өзгеріс енгізуді ұсынды.
Бұл – «Қазақстан Республикасында меншіктің барлық нысандары танылады, кепілдендіріледі және тең дәрежеде қорғалады» деген норма.
«Ол тек мемлекеттік және жеке меншікті ғана емес, экономиканы әртараптандыру және ұлт әл-ауқатының өсуін қамтамасыз ету мақсатында бизнестің, қоғамның және мемлекеттің ресурстары мен мүмкіндіктерін экономикалық айналымға кеңінен тарту мүмкіндігін ашатын және қорғауды білдіретін барлық басқа да ықтимал нысандарды қолдауды білдіреді», деді А.Перуашев.
Адам мен азаматтық құқықтың аражігі
«Нархоз университеті» КеАҚ профессоры Виктор Малиновский жеке тұлғаның құқықтық мәртебесіне арналған жаңа Ата заң жобасының 14-бабы бойынша пікір білдіріп, бірқатар маңызды түзетуге назар аударды.
«Біріншіден, баптағы 14-баптың 2-тармағын адамның құқығы мен еркіндігі Қазақстан Республикасында қолданыстағы құқықтың мәні мен мазмұнын, қолдану тәртібін айқындайтыны туралы ережемен толықтыру аса маңызды. Конституцияда жария етілген адамның, азаматтың құқықтары мен еркіндігі заң шығарушы, атқарушы органдар мен сот билігінің кез келген заңын, заңға бағынысты, нормативтік және басқа да құқықтық актісін қабылдауға негіз қалаушы критерий және мақсат болуға тиіс. Бұл жерде адамның құқықтары мен еркіндігінің мемлекеттік басқару, норма шығару, құқық пайдалану салаларында, сондай-ақ, мемлекеттің құқық қорғау қызметіндегі басымдығын айту орынды және жол беріледі», деді ғалым.
Заңгер жобадағы 14-баптың 3-тармағына Қазақстан Республикасы азаматының құқықтары мен міндеттерін тікелей және екіұшты етпей бекіту керектігін айтады. Сондай-ақ ол Қазақстан азаматтарына жүктелетін міндеттердің аясына тоқталды.
«Адам құқықтары әрбір тұлғаға туғаннан берілетін, ешбір жағдайға тәуелсіз ең жоғары конституциялық құндылық болса, ал азаматтық құқықтар адамға тек оның азаматтық мәртебесіне байланысты ғана тиесілі әрі оның мемлекеттің саяси қауымдастығының мүшесі ретіндегі айрықша құқықтық мәртебесін білдіреді. Ондай құқықтарға бәрінен бұрын саяси құқықтар мен Қазақстан Республикасының азаматтығы болған жағдайда ғана іске асыра алатын өзге де құқықтар мен заңдық мүдделер жатады. Сәйкесінше, азаматтық тек азаматтық құқықтарды ғана беріп қоймайды, сонымен қатар Конституциялық міндеттер де жүктейді. Ол міндеттер басқа тұлғалармен тең көлемде жүктелмейді. Ондай міндеттердің санатына Қазақстан Республикасын қорғау, әскери борыш өтеу, тарихи-мәдени мұраны сақтауда қамқорлық таныту, табиғатты қорғау және табиғи байлықтарға ұқыппен қарау сияқты тікелей Конституция мен заңдардан туындайтын міндеттер жатады», деді профессор.
Отырыста Заңнама және құқықтық ақпарат институтының директоры Индира Әубәкірова шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар кейбір құқықтарды ел азаматтарымен тең дәрежеде пайдалана алатынын жеткізді. Әйтсе де мұндай құқықтар автоматты түрде емес, тек заңда тікелей көзделген жағдайларда берілетінін ескертті.
«Конституция бұл сұраққа анық әрі түсінікті жауап береді: иә, бірақ тікелей заңмен көзделген жағдайда ғана пайдалана алады. Яғни шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың құқықтары автоматты түрде туындамайды, Құрылтай көпшілік дауыспен тиісті заң қабылдаған жағдайда ғана пайда болады. Ол заңда бұл құқықтардың көлемі, оларды пайдалану шарттары, сондай-ақ осы құқық иелеріне қатысты өзге тұлғалар мен мемлекеттің міндеттері нақты айқындалуы қажет. Бұл – мемлекеттік мүдделерді де, азаматтарды да және құқықтық жүйенің өзін де қорғайтын адал әрі ашық тәсіл», деп атап өтті комиссия мүшесі.
Түрлі көзқарас – табиғи заңдылық
Мәжіліс депутаты Мұрат Әбенов қоғамдағы барлық ұсынысты қоса алғанда, өзгерістер Конституция жобасының 1 пайызына да жетпейтінін мәлімдеді.
«Ата заң жобасы жарияланған сәттен бастап ол 95 баптан, 320 тармақтан тұрады. Соның ішінде небәрі 3-4 бап бойынша ғана қызу пікірталас жүріп жатыр. Қалған нормаларға азаматтар тарапынан қолдау бар. Нақтырақ айтқанда, 5-баптың 6-тармағы – жекелеген өңірлерінің экономикасын қарқынды дамытуына қатысты, 9-баптың 2-тармағы – тіл мәселесі, 23-бап – сөз бостандығы, 62-бап – құрылтайдың таратылуына байланысты ұсыныстар түсуде. Бұл – маңызды мәселелер. Азаматтар пікір білдірген соң, біз жауапкершілікті терең сезінеміз. қоғам жобадағы 320 тармақтың 317-сін толық қолдап отыр. Бұл Конституция жобасының 99 пайызын халық қолдайды деген сөз», деді ол.
Өз кезегінде Мәжіліс депутаты, «Ардагерлер ұйымы» республикалық қоғамдық бірлестігінің төрағасы Бақтықожа Ізмұхамбетов преамбулада әрбір азаматқа жалақы мен зейнетақының ең төмен мөлшеріне, жасына, науқастануына немесе мүгедектігіне байланысты әлеуметтік қамсыздандыруға тікелей кепілдік берілгенін, сонымен қатар мемлекет әлеуметтік қамсыздандырудың және қайырымдылықтың түрлі нысандарын дамытуға жәрдемдесу міндетін алып отырғанын айтты.
«Бұл егде жастағы адамдар үшін қосымша қауіпсіздік береді. Жаңа Конституция жобасы азаматтардың жеке қаражаты мен өмірін қорғауды да күшейтеді. Мемлекет банк салымдардың, жинақтардың сақталуына және қаржылық операциялардың құпия болуына кепілдік береді. Сондай-ақ ел ардагерлері 3-бапта жоғары экологиялық мәдениетті қалыптастыру, табиғатқа ұқыпты қарау қағидатының алғаш рет конституциялық деңгейде бекітілгеніне де риза», деген Б.Ізмұхамбетов ардагерлер қауымы осы әзірленген Конституция жобасын қолдайтынын жеткізді.
Еңбек адамы – мемлекетшіл
Кәсіподақтар федерациясының төрағасы Сатыбалды Дәулеталин Ата заң жобасы әу бастан-ақ оның қоғамға және әрбір азаматтың өміріне ұзақмерзімді әсері ескеріле отырып әзірленгенін алға тартты. Оның айтуынша, өңірлерде және еңбек ұжымдарында өткен талқылаулар барысында адал еңбек етіп жүрген адамдардың күнделікті өміріне тікелей қатысты мәселелер көтерілген.
«Кәсіподақтар федерациясы жаңа Конституция жобасын қолдады. Себебі ол көп жағдайда біз еңбек адамдарынан естіп отырған ой-пікірлермен сәйкес келді. Маңызды бағыт – ынтымақтастық қағидаты. Бұл – мемлекет, бизнес және еңбек арасындағы ынтымақтастық. Тәуекелді жұмыскердің мойнына іле салу емес. Біржақты жауапкершілік те емес. Бұл – мемлекет белсенді қатысушы бола отырып, адамдардың тұрмыс жағдайына жауапкершілік алатын мүдделердің әділ теңгерімі. Жұмысшы үшін бұл – ең алдымен, ертеңгі күнге деген сенім. Мемлекет енді сандар мен есептердің айналасында емес, еңбек етіп, өнім өндіретін, еліміздің тұрақтылығын қамтамасыз ететін адамдар айналасында құрылады. Мұнда ол өзінің нағыз шынайы мәніне қайта оралады», деді С.Дәулеталин.
Айта кетейік, волонтерлік қызмет конституциялық деңгейде бекітіледі. Конституциялық сот төрағасының орынбасары Бақыт Нұрмұханов қолданыстағы «Волонтерлік қызмет туралы» заңды және қоғамның дамуы мен қоршаған ортаны қорғаудағы волонтерліктің маңызын ескере отырып, олар қолдау тапқанына назар аударды.
«31-баптың 2-тармағында Қазақстан Республикасында ерікті әлеуметтік сақтандыру, әлеуметтік қамсыздандырудың өзге де нысандарын құру, волонтерлік қызмет және қайырымдылықтың ынталандырылатыны жөнінде толықтыру енгізілді. Бұл идеяны іске асыру жаңа Конституция жобасының басқа ережелерін үйлесімді түрде толықтырылады. Атап айтқанда, преамбула мен Қазақстан Республикасының түбегейлі қағидаттарын, оның ішінде жауапты және жасампаз патриотизм идеяларын ілгерілету, еңбекқорлық құндылықтарын бекіту және тағы басқа», деді Б.Нұрмұханов.
Қорытындыласақ, жиында айтылған бастамалардың бәрі әзірге тек ұсыныс. Ал түпкілікті шешім жалпыхалықтық референдумда көпшілік дауыспен қабылданады.
