Сурет: sakhara.kz
Аталған зерттеуде өткен жылы осы қоғамдық індет бүкіл әлемде, соның ішінде Еуропаның демократиясы дамыған мемлекеттерінде де өрши түскені атап көрсетілді. Мүмкін болған 100 балдың 80-інен астамын жинаған елдер саны бұрнағы жылғы 8-ден 5-ке дейін азайған. 2025 жылы СЖҚИ-дің әлемдік орташа көрсеткіші 42 балл болды. Бұл – кейінгі он жылдан аса уақыт ішіндегі ең төменгі баға. Тіпті сыбайлас жемқорлықты тізгіндеп, озық ондыққа кірген мемлекеттердің алтауы көрсеткіштерін төмендетіп алған. Мысалы, көптен бері көш бастап келе жатқан Данияның жинаған ұпайы 2024 жылғы 90 балдан 89 балға дейін азайған. Люксембургтікі 81-ден 78-ге дейін (3 балға), Жаңа Зеландиянікі 83-тен 81-ге дейін (2 балға), Швейцариянікі 81-ден 80-ге дейін (1 балға), Аустралия мен Ирландиянікі 77-ден 76-ға дейін (1 балға) кеміген. Ал Германия былтыр бұрнағы жылмен салыстырғанда 2 балды көп жинап, 77 балмен озық ондықтан орын алды. СЖҚИ-ді 1 балға төмендетіп алған дамыған елдер – Америка Құрама Штаттары (64 балға дейін), Франция (66 балға дейін), Ұлыбритания
(70 балға дейін).
Зерттеу жүргізілген 182 елдің ең соңында қалған «ондықтың» ішінде бұрынғыша Оңтүстік Судан (9 балл, 181-орын), Сомали (9 балл, 181-орын), Венесуэла (10 балл, 180-орын), Йемен (13 балл, 177-орын), Ливия (13 балл,177-орын), Эритрея (13 балл, 177-орын), Судан (14 балл, 175-орын), Никарагуа (14 балл, 175-орын), Сирия (15 балл, 172-орын), Солтүстік Корея (15 балл, 172-орын), Экваторлық Гвинея (15 балл, 172-орын) бар.
Жемқорларға жазасы аса қатаң саналатын көршілес Қытай бұрнағы жылы да, былтыр да 43 балл жинап, 76-орынды еншіледі. Бауырлас, тағдырлас елдерге келсек, Түркия 2024 жылмен салыстырғанда 3 балл жоғалтып, 31 балмен 107-орыннан 124-орынға шегінді. Өзбекстан 1 балдан айырылып, 31 балмен 121-орыннан 124-орынға сырғыды. Әзербайжан көрсеткішін 8 балға жақсартып, 30 балмен 154-орыннан 130-орынға көтерілді. Түрікменстан бұрнағы жылғыдай 17 балл алғанымен, 164-орыннан 166-орынға төмендеді. Тәжікстан да бұрынғы көрсеткіші – 19 балмен 164-орыннан 166-орынға түсті.
Еуразиялық экономикалық одаққа мүше мемлекеттердің ішінде былтырдан бері көш бастаған Армения былтыр 1 балды кем алып, 63-орыннан 65-орынға ауысты. Қазақстан 2 балл жоғалтып, 38 балмен 88-орыннан 96-орынға төмендеді. Беларусь те 2 балдан айырылып, 31 балмен 114-орыннан 124-орынға ығысты. Қырғызстан көрсеткішін 1 балға жақсартып, 26 балмен 146-орыннан 142-орынға көтерілді. Ресей бұрнағы жылғыдай 22 балл жинағанымен, 154-орыннан 157-орынға түсті.
Бір айта кетерлік жайт – Transparency International өз зерттеуінде сарапшылар мен бизнес-қауымдастықтың пікіріне сүйенгенімен, қарапайым азаматтардың көзқарасын ескермейді. Мысалы, оның біздің елдегі Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі таратылып, Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет ретінде Ұлттық қауіпсіздік комитетінің қарамағына берілгендігі туралы сынымен біреу келіссе, біреу келіспеуі мүмкін. Бұл шешімнің қаншалықты тиімді екенін уақыт көрсетеді. Сондай-ақ үкіметтік емес ұйымдарды шетелдік қаржыландырудың қолжетімділігіне қатысты сынның негізділігі де күмәнді. Бұл ретте еліміздің қолданыстағы заңнамасында «шетелдік агент» ұғымы жоқ екенін де айтқан жөн. Сонымен қатар аталған ұйымның мемлекеттік сатып алу, квазимемлекеттік сектор, жер қойнауын пайдалану және ірі инвестициялық жобалар бойынша мемлекеттік шешімдердің ашықтығын күшейту, журналистердің қауіпсіздігіне кепілдік беру, қоғамның билікті бақылауға қатысуын қамтамасыз ету, активтерді қайтару үдерісін және олардың сомасы мен жұмсалуын мүмкіндігінше ашық ету туралы ұсыныстары назар аударарлықтай.
Шынтуайтында, елімізде жемқорлыққа қарсы күрес бойынша нақты да жүйелі шаралар қабылданып, тиісті нәтижесін беріп жатыр. Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес сот арқылы жемқорлардан алынған қаражат есебінен кейінгі 3 жылдың ішінде 89 мектептің құрылысына 150 млрд теңгеден аса қаржы бөлінгендігі – соның айғағы.
Бас прокуратураның Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің мәліметіне қарағанда, мемлекеттік қызмет пен мемлекеттік басқару мүдделеріне қарсы сыбайлас жемқорлық және өзге де қылмыстық құқықбұзушылық саны өткен жылы 976 болған. Бұл бұрнағы жылғымен салыстырғанда 23,1 пайызға аз.
Сыбайлас жемқорлық фактілерінің саны Абай облысында 2024 жылғы 58-ден былтыр 12-ге дейін (79,3 пайызға), Ұлытау облысында 24-тен 9-ға дейін (62,5 пайызға), Павлодар облысында 56-дан 22-ге дейін (60,7 пайызға), Ақмола облысында 31-ден 14-ке дейін (54,8 пайызға), Солтүстік Қазақстан облысында 33-тен 15-ке дейін (54,5 пайызға), Батыс Қазақстан облысында 45-тен 24-ке дейін (46,7 пайызға) азайған.
Өкінішке қарай, бірқатар өңірде тіркелген сыбайлас жемқорлық саны көбейген. Қостанай облысында бұрнағы жылғы 36-дан былтыр 54-ке дейін (50 пайызға), Ақтөбе облысында 46-дан 65-ке дейін (41,3 пайызға), Қызылорда облысында 32-ден 37-ге дейін (15,6 пайызға), Алматы қаласында 105-тен 113-ке дейін (7,6 пайызға), Маңғыстау облысында 28-ден 30-ға дейін (7,1 пайызға) ұлғайған. Ал жемқорлықтың көптігі жөнінен жылдағыша Астана қаласы «бәйге» бермей тұр. Былтыр елордада осы қылмыс саны 45,4 пайызға азайғанымен, 124-ке дейін ғана азайды. Жең ұшынан жалғасушылық Алматы облысында 27,4 пайызға төмендегенмен, 53, Түркістан облысында 42,2 пайызға кемігенімен, 48 болды.
Жалпы, елімізде сыбайлас жемқорлық санының жылдан-жылға азаю үрдісі байқалып отыр. Мемлекеттік органдардың әртүрлі құқықбұзушылыққа жол берген мемлекеттік қызметшілерінің саны да өткен жылы 431-ге дейін, яғни 36,7 пайызға кеміген. Алайда Ұлттық қауіпсіздік комитетінің әртүрлі заң бұзушылыққа ұрынған қызметкерлер саны бұрнағы жылғымен салыстырғанда 16-дан 53-ке дейін (231,3 пайызға) көбейген. Заң бұзған экономикалық тергеп-тексеру қызметінің қызметкерлерінің саны 4-тен 12-ге дейін (200 пайызға), әскери қызметшілер 15-тен 42-ге дейін (180 пайызға), әкімдер 4-тен 10-ға дейін (150 пайызға), прокуратура қызметкерлері 6-дан 8-ге дейін (33,3 пайызға) ұлғайған. Осындай кемшіліктер мемлекеттік органдардан өз қатарларында тәртіп орнату және жемқорлыққа қарсы күрес жұмыстарын күшейтуді талап етеді.
