Экономист Бауыржан Ысқақтың айтуынша, банк табысының төмендеуі несие пайызының міндетті түрде өсетінін білдірмейді. Бірақ белгілі бір тәуекел бар. Себебі банк – коммерциялық ұйым, оның негізгі табыс көзі несиеден алынатын пайыздық маржа.
«Жалпы, банктердің табысы азайған жағдайда несиелер міндетті түрде қымбаттайды деп айту дұрыс емес. Бірақ мұндай тәуекел бар. Егер банктің табысы төмендесе, ол қаржылық тұрақтылығын сақтау үшін бірнеше шара қолдануы мүмкін. Мысалы, несие пайыздарын көтеріп, комиссиялық төлемдерді арттырып немесе тәуекелі жоғары клиенттерге несие беруді шектеуі ықтимал. Бірақ пайыздық мөлшерлемеге тек банктің табысы ғана әсер етпейді. Мұнда нарықтағы бәсеке, инфляция деңгейі, елдегі базалық мөлшерлеме сияқты макроэкономикалық факторлар да үлкен рөл атқарады. Сондықтан банктердің табысы азайғанымен, егер нарықта бәсеке жоғары болса, қаржы ұйымдары пайыздық мөлшерлемені күрт көтере алмайды», дейді экономист.
Сарапшы тағы бір маңызды мәселеге тоқталды. Кейінгі уақытта банктерге корпоративтік табыс салығын 25%-ға дейін көтеру туралы шешім қабылданды. Осы өзгеріс банктердің таза табысына әсер етеді. Ал бұл өз кезегінде бизнеске берілетін несиелердің құнына жанама ықпал етуі мүмкін. Салық жүктемесінің артуы банктердің пайдасын азайтады. Ал табыс төмендеген жағдайда қаржы ұйымдарының капитал жинау мүмкіндігі де қысқарады. Мұндай жағдайда кейбір банктер маржасын сақтау мақсатында пайыздық мөлшерлемені аздап көтеруі немесе қосымша комиссиялар енгізуі мүмкін. Дегенмен бұл бірден байқала қоймайды. Себебі банктер шешім қабылдағанда нарықтағы жағдайды, клиенттердің төлем қабілетін әрі мемлекеттік реттеу саясатын ескереді.
Суретті түсірген – Ерлан ОМАР, «EQ»
«Қазір несиенің қымбаттауына ең үлкен әсер ететін фактор – салық емес, тәуекел деңгейі. Егер экономикада тұрақсыздық байқалса, кәсіпорындардың табысы құбылмалы болса немесе қайтарылмайтын несиелердің үлесі өссе, банктер тәуекелді өтеу үшін пайыздық мөлшерлемені көтереді. Себебі несие пайызы бірнеше құрамдас бөліктен тұрады. Мәселен, банк ресурстарының құны, операциялық шығындар, пайда маржасы, тәуекелге қосылатын үстеме. Егер тәуекел деңгейі өссе, банк ықтимал шығындарды жабу үшін осы тәуекел үстемесін арттырады. Нәтижесінде, несие пайызы да жоғарылайды. Сондықтан экономикалық тұрақтылық пен бизнестің қаржылық тәртібі неғұрлым жоғары болса, несиелердің бағасы да соғұрлым қолжетімді болады», дейді Б.Ысқақ.
Сонымен қатар экономист банктердің алдағы уақытта бизнеске несие беру саясаты да өзгеруі мүмкін екенін айтады. Егер экономикадағы тәуекел деңгейі өсіп, банктердің капиталына қысым күшейсе, несие алу талаптары күшейеді, кепілзатқа қойылатын талаптар артады, кейбір салаларға несие беру шектелуі мүмкін. Әсіресе шағын және тәуекелі жоғары бизнес үшін қаржыландыру қиындай түсуі ықтимал.
Осы мәселе аясында Ұлттық банкке сұрақ жолдадық. Бас банк жағдайды жіті бақылап отырғанын мәлімдеді. Реттеуші органның түсіндіруінше, банк секторындағы табыстың төмендеуі өздігінен несие мөлшерлемесінің күрт өсуіне алып келеді деу дұрыс емес.
«Банктер несие пайызын «ойдан шығарып» қоймайды. Оған негіз болатын бірнеше себеп бар. Біріншіден, елдегі жалпы экономикалық жағдай әсер етеді. Мысалы, инфляция жоғары болса, пайыз да жоғары болады. Себебі ақша құнсызданып жатыр. Екіншіден, банк ақшаны қайдан алып отыр, соған қарайды. Егер депозитке адамдарға жоғары пайыз төлесе, онда сол ақшаны несиеге бергенде де пайызды төмен қоя алмайды. Үшіншіден, банк табыс табуы керек. Ол – бизнес. Сондықтан өз пайдасын (маржасын) да есепке алады. Төртіншіден, тәуекел бар. Мәселен, адам несиені қайтармай қалуы мүмкін. Осындай тәуекелді жабуға банк пайызға қосымша үстеме қосады. Бесіншіден, несиенің өзі де әртүрлі. Бірі қысқа мерзімге, енді бірі ұзақ уақытқа беріледі. Бірі кепілмен, бірі кепілсіз. Осыған қарай пайыз да өзгереді. Алтыншыдан, адамның өзіне қарайды. Яғни бұрынғы кредит тарихы қандай, табыс бар ма, төлеуге қабілетті ме – осының бәрі әсер етеді. Соңында тағы бір маңызды нәрсе бар. Ол – нарықтағы бәсеке. Егер банктер көп болса, клиентке талас болса, онда олар пайызды қатты көтере алмайды», деп жауап берді бас банк.
Халықты «Бізде несие неге шетелге қарағанда қымбат?» деген сұрақ та мазалайды. Ұлттық банктің түсіндіруінше, әр елдегі несие пайызын жай ғана салыстыра салу дұрыс емес. Себебі сырт көзге тек сан ғана көрінгенімен, оның артында тұтас экономикалық жағдай жатыр. Бір елде инфляция төмен, экономика тұрақты болса, онда несие пайызы да табиғи түрде төмен болады. Ал инфляция жоғары елдерде ақша құны тез өзгеретіндіктен, банктер тәуекелді өтеу мақсатында пайызды жоғары қояды. Сонымен бірге әр мемлекеттің қаржы нарығының құрылымы да әртүрлі. Кей елдерде бәсеке күшті, банктер клиентке таласады, сондықтан пайызды төмендетуге мәжбүр. Ал кей жерде тәуекел деңгейі жоғары немесе нарық әлсіз. Бұл да пайыздың өсуіне әсер етеді. Яғни несие мөлшерлемесі – жай ғана цифр емес, ол елдің инфляциясы, экономикасы, нарықтағы бәсекесі мен тәуекел деңгейінің көрінісі. Сондықтан халықаралық салыстыруда осының бәрін бірге ескеру маңызды.
«Несие пайызының шектен тыс өсіп кетпеуі мемлекет назарынан тыс қалған мәселе емес. Бұл бағытта арнайы реттеу тетіктері қарастырылған. Соның негізгісі – жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесінің (ЖТСМ) шекті деңгейін белгілеу. Бұл шек банктерге белгілі бір «төбе» іспетті. Яғни қаржы ұйымдары несие ұсынғанда пайызды шексіз өсіре алмайды. Бұл – қарыз алушыны шамадан тыс қаржылық жүктемеден қорғауға бағытталған маңызды құрал. Ұлттық банк пен Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі бұл бағытта бірлесіп жұмыс жүргізіп келеді. Кейінгі жылдары осы шекті мөлшерлемені төмендету мақсатында нақты қадамдар жасалды. Атап айтқанда, 2024 жылы қабылданған шешімге сәйкес, ЖТСМ деңгейі қайта қаралып, төмендетілді. Қазір бұл көрсеткішті есептеу әдістемесін жетілдіру жұмыстары жалғасып жатыр», деп түсіндірді реттеуші орган.
Сондай-ақ халықаралық тәжірибе де бұл мәселенің ауқымы кең екенін аңғартады. Дүниежүзілік банк пен Халықаралық валюта қорының зерттеулері көрсеткендей, дамушы елдерде несие пайызының жоғары болуы – жекелеген шешімдердің емес, жүйелік факторлардың нәтижесі. Мұндай елдерде инфляция деңгейі жоғары, қаржы нарығының тереңдігі жеткіліксіз, ал тәуекел деңгейі дамыған экономикаларға қарағанда анағұрлым жоғары. Сондықтан пайыздық мөлшерлеменің де соған сәйкес жоғары болуы – экономикалық заңдылық.
