Ел күткен LRT

Қымбатқа түскен жоба

Жалпы, Астана бас қала бол­ғалы шаһардың мәртебесін биіктететін бірегей жобалар қолға алынғаны белгілі. Олардың бәрі де еш кедергісіз бой көтеріп, әп-сәтте ел игілігіне берілді. Бірақ қай жобаның да бағы жанатын бас қалада «Астана LRT» (LightRailTransport – жеңіл рельсті көлік – авт.) желісінің жолы «ауыр» болды. Басталмай жатып басына «бұлт үйірілді». Әупірімдеп құрылысы әрең  көтеріліп еді, орта жолдан тоқтап қалды. Бөлінген қыруар қаржы «ұстағанның қолында, тістегеннің аузында» кетті. Мемлекет миллиардтаған шығынға батты. Түбі тұңғиыққа батқан жобаны не істерін білмей басы қатқан билік «аш құлақтан тыныш құлақ» деп бетон тіректерді сүріп тастамақшы да болды. Одан гөрі арзандау балама нұсқасын да қарастырып көрді. Ақыр соңында Мемлекет басшысы араласып, құрылыс саласын­дағы білікті мамандардың ұсы­ныс-пікірін ескере келе, LRT әрі қарай жалғасатын болып шешілді.

Бас жоспарды әзірлеуге қатысқан архитекторлар көлік желісі Есілдің сол жағалауы мен оң жағалауын байланыстыратын ерек жоба ретінде ұсынылғанын айтады. Әу бастағы нобай бойынша жүрдек көлік жердің үстіндегі аспалы жолмен емес, жердің бетімен пойыз сияқты сырғып жүруге тиіс болған. Аяқ асты эстакадалы көлік желісіне айналған жобаның құны да аспандап кеткен.

Оның үстіне бұрын-соңды еліміз­де болмаған бітімі бөлек жобаны аяқтауды мойнына алған шенеуніктер бөлінген қаржыны таран-таражға салып,  соңында өздері шетелдерге бой тасалап үлгерді. Былтыр халықаралық іздеуде болған Астана LRT компаниясының бұрынғы басшысы Талғат Ардан Түркияда ұс­талды. Осы іске қатысты басқа да лауа­зым­ды тұлғалар елорда әкімдігіне қым­бат үйлері мен жерін тапсырып, мем­лекет алдындағы миллиондаған қары­зын қайтарғаны кейін белгілі болды.

Құрылысы ұзаққа созылған Астана LRT жобасын аяқтаймын деп талай әкім уәде бергені есімізде. Бұл өзі бір әкімнен екінші әкімнің қолы­на өт­кен, бірі бастап, екіншісі тас­таған «қиян-кескі» жоба болғанын жоға­ры­­да айттық. Әгәрәки, биыл жүрдек кө­лік желісі шынымен көктем айында аяқ­талып, жолаушылар игілігіне беріл­­се, онда қазіргі Астана әкімі Жеңіс Қасымбек дау-дамайы өте көп бол­­ған атышулы LRT-ның нүктесін қой­­ған әкім ретінде тарихта қалары анық.

Экологиялық таза әрі жылдам көлік

Жеңіл рельсті жүрдек көліктер заманауи тасымал құралы саналады. Бұл –  қауіпсіз әрі экологиялық таза көлік түрі. Халықаралық қоғамдық көлік одағының дерегінше, мұндай көліктердің қоршаған ортаға еш зияны жоқ. Қауіпсіздік деңгейі де жоғары. Бүгінге дейін осындай көлік желісін әлемнің 60-қа жуық елі салған екен.

Мамандардың болжамынша, LRT – өзін-өзі ақтайтын жоба. Мұндай технология бүгінде Сингапур, БАӘ, Қытай, Франция мен Дания елдерінде қолданылады. Сонымен қатар елордада сынақтан өтіп жатқан вагондардың жылжымалы құрамы Орталық Азияның климаттық жағдайына бейімделген, оның ішінде төмен температура мен қатты аяздарға төзімді түрінен жасақталған.

Жобаның бастапқы кезеңінде елорданың Тұран, Қабанбай батыр, Мәңгілік ел даңғылдары мен Сығанақ көшесіндегі көлік жүктемесі шамамен 15%-ға төмендейді деген болжам бар. «Кейінгі бес жылда автокөлік саны жыл сайын орта есеппен 10%-ға өсіп отырғанын ескерсек, LRT жүйесі ең алдымен көше-жол қозғалысына түсетін жүктемені азайтуға, көлік кептелісінің одан әрі күрделенуін тежеуге мүмкіндік береді», дейді газетімізге берген сұхбатында «City Transportation Systems» ЖШС қоғаммен байланыс департаментінің директоры Оксана Әубәкірова.

Астана қаласындағы жеңіл рельсті көлік (LRT) жобасының тапсырыс берушісі әрі болашақ операторы – осы «City Transportation Systems» ЖШС. Компания жобаны іске асыруды үйлестіреді әрі жүйенің іркіліссіз жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

Жоба талай мердігердің қолынан өткені белгілі. Қазір көлік желісі құрылысын салып жатқан бас мердігер – қытайлық «China Railway Asia – Europe Construction» (CRAEC) компаниясы. Бұл компания рельсті көлік инфрақұрылымын салу саласында әжептәуір тәжірибесі бар халықаралық инжинирингтік ұйымдардың бірі көрінеді.

Астана LRT желісінде 18 станса болады. Оның ішінде: 11 жер үстінде болса, 7-еуі эстакадада орналасады. «Жеңіл рельсті пойыздар қаланың жолын әжептәуір қысқартады. Жылдамдығы сағатына 50–60 км болатын көліктер маршруты әуежай мен «Нұрлы жол» вокзалы арасына қатынап, жолаушыларды діттеген жеріне әп-сәтте жеткізеді. Станса атаулары да ресми түрде бекітілді. Олар локациялық ерекшеліктеріне, қаланың басты нысандарына байланысты аталады. Мысалы, «Әуежай», «Атамекен», «Мәңгілік ел», «Астана Арена», «Жекпе-жек сарайы», «Ұлы дала», «Бәйтерек», «Сығанақ», «Министрліктер үйі», т.б. Пойыздар Қабанбай батыры даңғылынан бас­тап, қаланың оңтүстік-шығысын жағалай Сығанақ көшесі бағытына бет алады. Ш.Қалдаяқов көшесінен М.Тынышбаев көшесіне қарай жүретін маршурт та бар», дейді департамент директоры.

Маманның айтуынша, барлық стансада билет сатып алу аймақтары мен автоматтандырылған жүйелер, күту залдары, санитарлық-гигиеналық тораптар, қауіпсіздік желілері қарастырылған. Жолаушылардың платформаларға ыңғайлы көтерілуі­не эскалаторлар мен жеделсатылар орнатылған. «2025 жылғы 29 қыркүйектен бастап LRT жобасы сынақ режімінде жүру кезеңіне өтті. Қазір тестілеу бүкіл желі бойынша: №101 стансадан №118 стансаға дейін жүргізіліп жатыр. Стансалардың ішкі әрлеу жұмысы, жаяу жүргіншілер өткелдері мен инфрақұрылымдық элементтер аяқталып келеді», дейді О.Әубәкірова.

Жылжымалы құрамдардың арасындағы қозғалыс интервалы 5–10 минут шамасында болады. Ал бір стансадан екінші стансаға жету құны  200 теңге көлемінде белгіленді.

Мамандардың сөзінше, LRT желісі заманауи автоматтандырылған басқару жүйесімен жабдықталған. Пилотсыз басқарылады. Стансалар арасында бағдаршамдар бар. Бірақ бұл қондырғылар негізінен қауіпсіздіктің резервтік функциясы ретінде қолданылады, яғни жүйе штаттан тыс режімде жұмыс істеген кезде немесе техникалық жұмыс кезінде ғана іске қосылады.

«Пойыздар негізінен стансадан стансаға дейін тоқтап қозғалады, бұл жолаушылардың қауіпсіздігі мен оларды тасымалдауды үздіксіз жүргізу мақсатында ойластырылған», дейді департамент басшысы.

LRT пойызы төрт вагоннан тұрады. Бір құрамның жалпы сыйымдылығы 600-ден астам жолау­шыны құрайды.

«LRT желісінің жұмысын басқаратын бірыңғай диспетчерлік орталық құрылды. Бұл орталық бірнеше қызмет атқарады. Атап айтқанда, көлік қозғалысын басқару, қауіпсіздік мониторингі, төтенше жағдайларға жедел әрекет ету, қалалық қызметтердің өзара үйлесімді жұмысын қамтамасыз ету сияқты функциялар кіреді. Жалпы LRT жүйесі GOA-4 автоматтандыру деңгейіне сәйкес келеді. Бұл – теміржол көлігін автоматтандырудың ең жоғары деңгейі. GOA-4 жүйесінде пойыздар машиниссіз толық автоматты режімде жұмыс істейді. Жүйе қозғалысты, тежегішті, есіктер­дің ашылып-жабылуын, қауіпсіз­дік жүйелерін автоматты түрде рет­тейді, ал операторлар диспетчерлік орта­лықтан тұрақты мониторинг жүргізіп отырады», дейді О.Әубәкірова.

LRT желісі мен тұрғын үй нарығы

Астанада LRT желісі сынақ режі­мінде іске қосылғалы астана­лықтарда маза жоқ. Жұртшылық жаңа көлік түрі­нің тұрғындарға қолайлылығын емес, оның жылжымайтын мүлік на­рығына тигізер әсерін талқылап әлек.

Сарапшылардың бір бөлігі LRT желісі маңайындағы тұрғын үйлердің нарықтағы құны арзандайды десе, енді бірі керісінше коммерциялық нысандардың бағасы күрт қымбаттайды деген пікірде. Белгілі урбанист-сарапшы Ерлан Әукеновтің сөзінше, елді мекендер көп орналасқан немесе табиғи кедергілер болған жағдайда биік эстакадалы көлік желісі салынады. Әрі эстакаданың маңайындағы кемі 50–100 метр радиустағы жер индус­триялық аймақ болып саналады. Ал осы радиусқа кіретін үйлердің бағасы бірден 1,4 есеге арзандайды.

Жылжымайтын мүлік жөніндегі сарапшы Лев Тетин LRT-ның тұрғын үй нарығына қатты ықпал ете қоймайтынын айтады. «Әрине, кез келген рельсті көлік шу ғана емес, жақын орналасқан ғимараттарға діріл де туғызатынын ешкім жоққа шығара алмайды. Пойыз болғаннан кейін белгілі бір деңгейде діріл болады. Ол құрылыс конструкциялары мен жер арқылы көршілес ғимараттарға таралып, қолайсыздық туғызуы мүмкін. Бұл, айналып келгенде, маңайдағы тұрғын үйлердің бағасына да кері әсерін тигізеді. Иә, баға сәл төмендейді, бірақ айтар­лық­тай құлдырау болмайды», дейді ол.

Лев Тетиннің болжамынша, LRT стансаларына жақын орналасқан бизнес нысандары, керісінше, адам ағынының көбеюіне байланысты қомақты пайдаға кенелуі мүмкін.

«LRT аялдамаларына жақын коммерциялық жылжымайтын мүлік бағасы өсуі ықтимал. Себебі жаяу жүргіншілер көбейеді, жан-жақтан адам ағылады, бұл – бизнестің табысына тікелей әсер ететін басты фактор», дейді ол.

Ал сарапшы Садықжан Рахым­бер­диев болса, LRT маңындағы тұрғын үйлердің бағасы жөнінде дүрлігу­ге негіз жоқ екенін айтады. Оның пікірінше. LRT-ның сынақ режі­мінде жүргеніне бір жылға жуық­тады, жұртшылықтың құлағы пойыз шуына үйреніп қалды. Енді бұл шуылдан болып, маңайдағы үйлердің бағасы арзандамайды. Баға қалыпты деңгейде болады.