Кемелдік

Арасында, ең жастарының есе­біндегі қырыққа иек артып қалған өзім де бармын, не­гі­­­­зінен аға буыннан тұратын ұжымның сон­да оған таңдана қарағаны рас. Өйтке­ні ол уақыт елдің сан-салалы тіршілігіне ілгерілеу ұмтылысының ептеп ене бастаған кезең еді, ілгерілеудің қуатты толқыны алдымен қай-қайсысы да жүздеген мың таралыммен жарық көрген бұқаралық ақпарат құралдары – газеттер мен журналдардан басталды. Бұл негізінен, республикалық орталық басылымдарға тән болды.

70-жылдардың басына дейін бүкіл елде бұқаралық ақпарат құралдары кадр­ларын даярлайтын журналистика саласы филология факультетінің бөлімі ретінде жыл сайын 25 студентке ғана білім беретін жалғыз оқу орны еді. Оны бітіріп, жетіліп шыққандардың таңдаулылары арасынан республикалық басылымдарда қалатындары басым болатын.

Периферия – шеткері өңір саналатын облыс, аудандардағы газеттерге баратындар сирек еді. Оның үстіне сол шеткері өңірлік басылымдардағы қызметкерлер өздеріне дейін журналистика кадрларын даярлаудың жеткіліксіздігінен көпшілігі газет жұмысына бейімі ғана бар демесе, бұрын баспасөзбен байланыста болмаған адамдар еді.

Кезінде Серікқали осындай ортаға келген. «Жалын» альманағына тұңғыш көркем әңгімесі жарияланып, қаламгерлік қабілетін көрсете келді. Көп ұзамай газетте әріптестері таласа оқып, таңдаулы деп баға алған «Жарық дүние» очеркі жарық көрді. Сөйтіп, ол жеке қолтаңбасымен бірінші күннен журналистиканың ғы­лым мен өнер тоғысындағы маман­дық, қызмет, кәсіп, ізденіс екенін біл­діре отырып, кәсіби тәжірибесін шығар­ма­шылық жетістіктерімен байытты. Болашағынан көп үміт күттіретін газет қыз­меткері ретінде жас журналистер­дің Мәс­кеуде өткен Бүкілодақтық жиынына шақырылды. Облыстық газет­тегі әдеби қызметкерліктен редактордың орынбасарлығына дейінгі көз алдымызда өткен он жылы оның газет ісіне деген құштарлығын бекемдей түсті.
Әсіресе оның өзіндік стильмен очерктік әдебиетті дамытқан еңбегі жемісті болды. Қаламынан туған очерктері әлі де өміршең, жас журналистерге үйрену, үлгі алу мектебі бола алатыны сөзсіз. Әдетте әңгіме мен зерттеудің арасында­ғы көркем-публицистикалық жанр, газет­тің романы деп саналатын очерктің аты да, заты да көзден бұл-бұл ұшқан бүгінгі сәтте баспасөздегі журналистік шеберлікті шыңдайтын осы бір жанр түрін өткен тәжірибені пайдалана отырып жаңаша дамытудың кәсіби әсері аз болмас еді.

80-жылдардың бас жағында Серікқа­ли Байменше батыс облыстар бойынша меншікті тілші болған республика­лық «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газеті 300 мың таралыммен жарық кө­ретін. Газеттің өз тілшісі осы жылдар ішінде жедел де жүйелі жазылған жария­ланымдарымен республикаға кеңінен танылды, өңірдің өзекті мәселелерін көтерген проблемалық мақалалары мен очерктерінің жұртшылық зердесінде сақталғанына куә бола аламыз. Кейін нақ осы «Жас алашта» жарияланған «Ми-8 вертолетінің ақырғы сапары», «Қарабақта қалың тұман» деген жолсапар очерктері үшін Қазақстан Журналистері одағының Совет Масғұтов атындағы сыйлығына ие болып, «Жас Алаш» газетінің Ғани Мұратбаев атындағы сыйлығының тұң­ғыш иегері атанды. Ел егемендігінің елең-алаңындағы осы еңбектер ұлттық журна­листиканың халықаралық тақы­рып­тағы – Әзербайжанның Қарабақ өңіріндегі ұлтаралық кикілжің мәселесіне арналған алғашқы жарияланымдары болды.

Серікқали Байменшенің кандидаттық диссертациясының журналистік шығар­машылыққа арналуы, «Баспасөздегі жанрлар жүйесі» еңбегінің мамандық бойынша қосымша оқу құралы ретінде пайдаланылып жүргені, «Төртінші билік» тағылымы» деп аталатын ғылыми мақалалар жинағы, әріптестері жайында толғанған «Сырдесте» кітабы оның баспасөздің теориясын, тарихын һәм тәжірибесін тиімді ұштастыра білген ұтымды еңбегінің абзал айғағы.

Журналист-публицист, ғалым-зерт­теуші, оқытушы-ұстаз, аудармашы-бас­пагер, дипломат, халықаралық мем­ле­кеттік қызметші Серікқали Баймен­ше кейінгі сан салалы қызметінде қа­сиетті журналистикадан қол үзбей, қаламын қолынан түсірген емес. Журналистика оны ғылымға, мемлекеттік қызметке, дип­ломатияға алып келді. Жарты ғасыр­ға таяу журналистік ғұмыры ішінде білімі мен білігіне қарай әр деңгейде өзі­не тапсырылған елдің өзекті істерін жауап­кершілікпен атқаруы, әлеуметтік белсенділік танытып, кәсіби шеберлігін жетілдіре түсуі оны қоғамдық қайраткер дәрежесіне жеткізді.

Серікқали Байменшенің қазақ әдебие­тінің классигі Бейімбет Майлиннің шығар­машылығын зерттеудің ғылыми жаңа бағытын қалыптастырған, ұлттық әдебиетіміздің тарихын жаңаша жазуға қатысқан ғалым ретіндегі үлесі елеулі. Баспасөзде жазылғандай, «Бейімбеттің бүгінгі білікті шырақшысы» екені екінің біріне белгілі. «Бейтаныс Бейімбет», «Зергердің зертханасы», «Бейімбеттің сөзстаны», «Майлының Бейімбеті» секілді еңбектері, Бейімбеттің белгісіз шығармаларын тауып, қайта жариялап, жинақтап шығарып жүрген ізденістері бұған нақты айғақ бола алады.

Бейімбеттің замандасы, ерте дүние салған жазушы Жиенғали Тілепбер­ге­нов­­тің өмірі мен шығармашылығы да зер­­делі зерттеулердің аясына алынды. Алматы­да шыққан «Елін сүйген ерек жан» ғұмырнамасы, Мәскеуде жарық көрген «Жігер» монографиясы, мерзімдік басылымдардағы әдеби-ғылыми жарияланымдары жазушы шығармашылығын тереңірек тану мен жан-жақты таныту қызметін тиянақтады.

Алаш қозғалысы қайраткерлерінің бірі, 30-жылдардағы қуғын-сүргіннің құрбаны, белгілі қазақ ақыны, бас­па­сөз қызметкері, алайда назар ауда­рыл­ма­ғандықтан танымнан тыс қалып келген Кенжеғали Абдуллиннің өмірі мен шығармашылығын таныту жолындағы ізденістері мен зерттеулерінің нәтиже­сін­де «Ғайып қалам» атты монография­лық еңбегі жарық көрді. Арманда кет­кен арыстың адал есімі мен туындыла­рын атажұртына қайта оралтқан Серіққали Байменшенің еліміздегі ең алғашқы «кенже­ғалитанушы» атануының осындай заңдылығы бар.

Ресей Аудармашылар одағының шетелдік толық мүшесі Серікқали Байменше кәсіби аудармашы ретінде де белгілі. Әлемге танымал бірқатар қалам­гердің (П.Уайт, У.Голдинг, Ч.Дик­кенс, Х.Мураками, т.б.) кейбір көр­кем шы­ғармалары оның аудармасымен қазақша сөйледі. Бұдан басқа, жетпістен астам ха­лықтың ертегілерін алғаш рет қазақ тілі­не аударып, «100 ертегі» деген ертегілер жина­ғын жеке кітап етіп шығарды.
Осы орайда Мемлекеттік терминология комиссиясының мүшесі Серікқали Байменшенің мемлекеттік тілдің мәрте­бесін арттыру жолында атқа­рылуға тиіс көкейкесті мәселелерді ортаға салып, бү­г­інгі аударма жайына, сөзжасам практикасына, термин түзуге қатысты ұсыныс-пікірлерін баспасөзде әрдайым жариялап отыратын жеделдігін де айта өткен жөн. Өткен жылы жарық көрген «Тілге тілмаш» кітабы дәл осындай лингвистикалық лездемелік лебіздерден құралған.

Журналист-ғалым Серікқали Баймен­ше ұзақ уақыт Ресейде дип­ломатиялық қызметте болды. Сол елдегі Қазақстан елші­лігінде мәдени-гуманитарлық ынты­мақтастық бөлімін басқарды және ха­лықаралық ұйым – Еуразиялық эконо­микалық комиссияда аударма бөлімін құрып, басшылық жасады.

Осы кезеңде ол «Егемен Қазақстан» газетінің өкіл тілшісі міндетін қоса ат­қа­рып, «Пушкин, Шәкәрім және... Құбаш», «Мәскеудегі – «Алматы», Алма­ты­­дағы – «Мәскеу», «Тұрар тұрған үй», «Буккроссинг»... «Библиобус»...», «Жақсыдан жақсыны іздеу», «41-жылғы хаттар», «Ржев иіні», «Саясаттың бірі тілі – дәнекерлік», «Бесеудің бесігі», «Құпия құлпытас» секілді ел есінде сақталған елеу­лі мақалаларын жазды. «Бесеудің бесігі» бойынша Парламентте депутаттық сауал жасалып, қуғын-сүргін құрбаны болған арыстарымыздың жер бесігін тауып, жария еткен журналист еңбегіне жұртшылық жақсы ілтипат білдірді.

«Тағзым», «Сәт сағат» кітаптары ар­қылы деректі проза деңгейін көтерген қалам­гер бұдан кейін Ресейдегі қандас ағайын­ның тыныс-тіршілігін шығар­ма­ла­рының арқауына айналдырды. Оның «Мұрагер», «Дәнекер», «Ақжүрек», «Мез­гіл мінезі» кітаптары Ресейдегі қазақ қоғам­дық ұйымдарының құрылып, қалып­тасуы және отандастарымыздың ана тілін, ұлттық мәдениетін, салт-дәстүрді насихаттап, дамыту жолында атқарған игі істерін сөйлетеді. Осы елдегі қазақ тақырыптамасының нақты мысалдары, қандас бауырлар жайындағы байыпты баяндаулар елден шет жүрген ағайындар шежіресінің бүгінгі келбетін көрсетуімен құнды. Жалпы, алдағы уақытта журналист-дипломат Серікқали Байменшенің Ресейдегі қазақ этносының тарихын, мәдениетін, әлеуметтік өмірін бейнелеген еңбектері, атқарған істері ұлтжанды автордың мақсат-мұраты аясында зерделене түсеріне сенеміз.

Сондай-ақ мен оның өзі оқыған мектепте қазақ тілі мен әдебиеті кабинетін ашқанын, кабинетті жеке қаражатымен жөндетіп, жан-жақты жабдықтап, пай­далануға бергенін жақсы білемін. Оқу каби­нетін ақын-жазушылар шығар­ма­ла­ры­мен толықтырып, оқушы­ларды ана тілін ардақтауға, қазақ әдебиетін көбірек оқуға үйретіп жүрген өнегесін азаматтың көпке үлгі болатын ісі деп айта
аламын.

Қаламы қарымды әріптес інімнің ізеуірт­ті індетіп жүрген іргелі тақыры­бы­ның бірі – шығанақтануға байланыс­ты екенін (осы мәселеге азды-көпті қа­тысым болғандықтан) айтуға аса ықылас­тымын. Дүние дидарында теңдесі жоқ, «болмағанды болдырған» Шығанақ Берсе­ұлының ұмыт қалған бейнесін ұрпаққа таныту жолындағы ұлағатты ісі өзгеше ілтипатқа лайық. Өткен жылы жарық көрген «Тары тариххаты» жинағы осының мызғымас мысалы бола алады.

Серікқали Байменше қайда да, қан­дай жағдайда да журналистік болмысын ұмытқан емес: жазушы-публицист, ғалым-зерттеуші, дипломат мәртебесіндегі қызметін журналистік – қайраткерлік бейіммен атқарды. Еңбек жолын об­лыстық газетте бастап, республикалық га­зетте жалғастырып, журналистиканың баспалдағымен көсемсөздің көш басына көтерілген сол азамат биыл жетінші белеске жетіп отыр. Ақан сері айтты деген бар: «Тұлпар жабы болмайды жалы кетіп арыса да, жақсы адам жаман болмайды жасы кетіп қарыса да» деп. «Жетіп, піскен» әріптес інімнің өмір жолына көз жібере отырып, бұл оның кемелді кезеңі деп ой түйемін.

90-жылдардағы кеңес одағының ыдырауымен байланысты әйгілі «Известия» ғана емес, сонымен бірге Қазақстанның да бұқаралық ақпарат құралдарының басына ауыр жағдай түсті. Сол ыдырау әлі жүріп жатыр. Содан бері таралымы үздіксіз қысқарумен келе жатқан бұқаралық ақпарат құралдарын, олардың жалпы атауы «журналистиканы» енді бар деп айту қиын секілді. Журналистика болған; оның болғандығын күні кеше еді дерліктей қисапсыз таралыммен жарық көрген газет-журналдар дәлелдейді. Талантты кадрлардың тамаша қатары тұтас елге танымал болғаны мысал. «Извес­тиялықтардың» «бір кездері қадірлі болып келген журналистика кәсібі» деп еске алуы сондықтан. Қадірлі болған себебі – оның өзге мамандықтар мен кәсіп­терден артықшылығынан емес, уақыттың сұранысын өтеуге қабі­лет­ті­лі­гі­нен еді.

Сол кезде, ағылшын математигі Хар­ди мен неміс дәрігері Вайнбергтің («Боль­шая советская энциклопедия» том 28. Стр. 199. 1976 г.) популяцияның жеке жи­нақ­тық, генетикалық тұрақтылығы туралы тұжырымында айтылғандай, популя­ция ұрпақтан-ұрпаққа өзгермей жалғасады. Ол әркімнің бойындағы икем мен қабілетке сәйкесті. Әртүрлі кәсіп, мамандықтың бір кезеңде жаппай қаулап шыға келуіне де қатысты десек, жазуға деген, журналистикаға деген өрлеу де керек екендігін біліп осылай өрлеген. Мұны жарияға кеңінен шығарған – қоғамға қажеттілік пен сұра­ныс, жұртшылықтың оларды бедел санауы. Ол ұлттық әдебиет пен өнердің, ғылымның өрлеуімен қатар жүріп, біріне бірінің ықпалымен, үлгісімен журналистикада таңдаулы тұлғаларды шы­ғарған уақыт еді.

Біз әңгімелеп отырған жазушы-журналист, зерттеуші ғалым, дипломат, филология ғылымдарының докторы, Жазушылар одағының және Журналистер одағының мүшесі, Қазақстанның құрметті журналисі, Қазақстан Журналистика академиясының академигі, Шалқар ауданы­ның құрметті азаматы Серікқали Ердіғалиұлы Байменше – сол өрлеу тудыр­ған таңдаулы ұрпақтың өкілі.

Идош АСҚАР,
Қазақстанның құрметті журналисі