«Айқаптағы» Мағжан өлеңдері

Мағжан өлеңінде басқа халықтардың өнер-білімнің кілтін ашып, күнбе-күн ілгерілеп жатқанын алға тартып, «Ойламай біздің қазақ текке жатыр, Бір іске жанаса алмай, шетте жатыр» деп қазақтың кері кетіп бара жатқанына қынжылады. «Кең жері күннен-күнге құрып жатыр, Сұр жылан қанын-сөлін сорып жатыр» деп ашынады. Дәл осы жолдарды сол Николай Катанов бастаған аудармашылар орыс тіліне «Широкая земля (казака) что ни день, гибнет, А черная змея всю кровь его (казака) сосет» деп «ерекшелеп» аударды. Профессор Зарқын Тайшыбай жазғандай, «...Күдікті-ау деген жолдар мен шумақтарды ұғынықты етіп, жолма-жол орысшаға аударып бере алған. Жақша ішіне кейбір сөздердің астарлы мағынасын да ашып көрсеткен». Сондай-ақ олар өздерінің тапқан «олжаларын» билікке жолдап отырған. Соның салдарынан Мағжанның «Жатыр» өлеңі Патша үкіметіне қарсылық ретінде қабылданған. Ақын бұл өлеңді елдің жағдайына алаңдап, ет жүрегі езіліп отырып жазған болатын. Бұл кезде Мағжанның жасы 18-де еді.

Мағжанның «Айқапта» жарияланған өлеңі «Жатыр» ғана емес. Журналдың 1911 жылғы сандарында ақынның «Шын сорлы» (№9), «Күз күні» (№12) деген тағы екі өлеңі жарияланған. Мағжанның «Шын сорлы» өлеңі де «Жатырға» ұқсайды. Мұнда қазақ қоғамындағы әйелдің ауыр халі суреттеледі. Мағжан өлеңінде «Балтабай Оразкенді шаштан ұстап, Нығарлап әр түкпірге сүйреп тастап» дей келіп, боранды күні Балтабайдың жүкті әйелі Оразкенді далаға қуып шығуы арқылы әйел теңсіздігін, ер адамның озбыр­лығын әшкерелейді. Жырда­ғы боран – қатыгездіктің, ал қара түн – үмітсіздік белгісі. «Оразкен екпінменен құлай кетті, Есі ауып, жансыз болып, сұлай кетті» деп суреттейді ақын. Мұндағы Оразкен қазақ әйелдерінің жиынтық бейнесі болса, Балтабай – қатыгез, тасжүрек кейіпкер. Осылайша, Мағжан адамның қаталдығын табиғаттың қаталдығы арқылы бейнелей суреттеп, қоғамды қатыгездікке, әділетсіздікке қарсы тұруға шақырады.

Ал «Күз күні» өлеңінде Мағ­жан «қара дауыл соғып тұр­ған» күз мезгілін кемпірге теңеп, «Кемпір болған бет-аузы қат­парланып, Бұраңдаған кешегі сұлу қызы» деп жазады. Мұнда да ақын табиғаттың сұрқай көрінісі арқылы қазақ қоғамының мүшкіл халін меңзеп отыр. «Басқа жұрт балалары оқу қуған, Біліммен өз жұртының бетін жуған» деу арқылы «Жатырда» жазылған ойды қайталайды. «Қор болдық, өнер қумай, қайран елім! Күш кетіп, талай жаннан көрдік керім» деп көңілі құлазиды. Мағжанның осы жырын Абайға еліктеп жазғаны да байқалады. Абай «Жазғытұры» жырында: «Жазғытұры қалмайды қыстың сызы, Масатыдай құлпырар жердің жүзі», десе, Мағжан «Күз күні» өлеңінде: «Масатыдай құлпырған жердің жүзі, Аяқ бассаң – табанға өтер сызы», дейді. Сол секілді Абай «Күз» өлеңінде: «Кемпір, шал құржаң қағып, бала бүрсең, Көңілсіз қара суық қырда жүрсең», деп суреттесе, Мағжанның «Күз күнінде» бұл жолдар: «Қақтанған, жамыла түсіп, от маздатып, Көресің кемпір-шалды үйге кірсең», деп құбылады. Мұндай тәсілді әдебиеттанушы Айгүл Кемелбаева: «Мағжанның ақын­дығы арнасына сыймай лықси­тыны сонша, онда Абайдан бүтін­дей алынған сөйлемдер кездеседі, бұл оның қазақ өлеңіне енгізген стильдік ерекшелігі, себебі, оның өлеңінің бисмилләсі – Абай», деп түсіндірген еді.

Сонымен қатар «Айқаптың» 1912 жылғы №4 және №5 сандарында Мағжанның «Жазғы­тұры» өлеңі екі бөліп жарияланды. Жүсіпбек Аймауытұлы жазғандай, «болмашы нәрсе оны жабықтырады, болмашы нәрсе оны қуантады». Мағжанның «Күз күніндегі» жабыққан көңілін «Жазғытұры» жұбатқан секілді. Себебі мұнда көктемнің лебі, болашаққа деген үміт бар. «Су ақса, тау жаңғырар сылдыр қағып, Дәл сұлу бұраңдаған шол­пы тағып» деп табиғаттың та­ма­ша сәтін көркем сөзбен кестелесе, «Май кірді, жер құлпырды, гүлдер жайнап, Жі­бек­тей көк­орайлар жатқан жайрап» деу арқылы табиғаттың жаңар­ғаны­нан, тіршіліктің жандан­ғанынан хабар береді.

Журналдың осы жылғы №7 санында жарияланған «Бұлбұл» өлеңінде Мағжан бұлбұл құс арқылы өзінің жүрек сырын жеткізеді. «Дертіме сенен ғана дәрмен болар, Басқадан, анық білдім, еш пайда жоқ» немесе «Тез, бұлбұл, мұңды дауыс, си­қыр тілдім, Дәрменді қа­лың дертке сенен білдім» деу арқы­лы бұлбұл­ды дертінің шипасына балайды. Бір қызығы 1961 жылы Үшкілтай Субханбердина құрастырған «Айқап бетіндегі мақалалар мен хат-хабарлар» библиографиялық көрсеткішін­де Мағжанның осы өлеңдері­нің ешқайсысы жоқ. Тіпті еш жерінде Мағжанның есімі де көрсетілмеген. Оның себебі бұл кезде ақын әлі ақталмаған еді. Ал 1995 жылы шыққан «Айқап» энциклопедиясында Мағжанның есімі де, өлеңдері де қосылды.

Биыл – «Айқап» журналы­ның жарыққа шыққанына 115 жыл. «Айқапта» жарияланған Мағжанның «Жатыр», «Шын сорлы» өлеңдерінің жазылғанына да тура 115 жыл толды. Мұхтар Әуезов: «...Бүгінгі күннің бар жазушысының ішінен келешекке бой ұрып, артқы күнге анық қалуға жарайтын сөз – Мағжанның сөзі», деген болатын. Сол сөз – анық ақиқат. Жазылғанына бір ғасырдан асса да, Мағжанның сұп-сұлу сөзде­ріне, жып-жылы жырларына қай­та-қайта аңсарымыз ауып тұра­тыны да содан.