Осы тұрғыдан алғанда, белгілі ғалым, Педагогика ғылымдары академиясының басшысы Асқарбек Құсайыновтың ғылыми еңбектері мен зерттеулері білім кеңістігіндегі ерекше құбылыс деп айтуға толық негіз бар. Оның зерттеулерінде тек теориялық ізденіс қана емес, ел тағдырына деген азаматтық жауапкершілік, ұлттық мектептің болашағына деген шынайы жанашырлық жатыр.
Айтулы тұлғаның әр еңбегі әрбір азаматқа ізгі ой салады. 2023 жылы жазған «Орта білім беру сапасын көтерудің ғылыми-практикалық негіздері» деген іргелі зерттеуіндегі ел болашағы үшін жасаған дәйекті тұжырымдары патриоттық жанашыр тілектен туған, ұлт мектебінің болашағына алаңдайтын әр тұлғаны толғандыратын еңбек. Ғылымдағы азаматтық ұстаным. Қазіргі уақытта ғылыми еңбек көп. Бірақ қоғамды ойландыратын, елдік мәселеге қозғау салатын, ұлттық сананы серпілтетін зерттеулер сирек.
Асқарбек Қабыкенұлының еңбектерінің ерекшелігі – оның ғылыми тұжырымдарының барлығы нақты өмір тәжірибесімен, мектеп практикасының қажеттілігімен, қоғам сұранысымен тікелей байланысады. Ол министрліктегі қызметтен бастап, стандарт әзірлеу, оқулық жасау, салыстырмалы педагогика, терминология, тәрбие, білім сапасын бағалау мәселелеріне дейін барлық бағыттың ішінде жүріп еңбек еткен тұлға. Сондықтан оның зерттеулерінде мектептің күнделікті тынысы, мұғалімнің жан дүниесі, оқушы тағдыры, ауыл мектебінің мәселесі, ұлттық білімнің күрделі болмысы бар.
Қазір білім сапасы туралы көп айтамыз. Алайда кей жағдайда білім сапасын тек тест нәтижесімен, халықаралық рейтингтермен немесе статистикалық көрсеткіштермен ғана өлшеуге бейімбіз. Ал шын мәніндегі сапалы білім – тұлға қалыптастыратын білім. Асқарбек Құсайыновтың өмір жолына үңілгенде осы ақиқат ерекше сезіледі.
Ғалым дүниеге келген Абай облысының Қайнар ауылы – қазақ руханияты мен ұлттық тәрбиенің терең тамыры сақталған орта. Сол ортада қалыптасқан дүниетаным, үлкенге құрмет, еңбекке адалдық, елге қызмет ету идеясы оның бүкіл өмірлік ұстанымының өзегіне айналды.
Қазіргі педагогикада «тәрбиелік орта» деген ұғым бар. Бірақ біз кейде оның шынайы мазмұнын ұмытып кетеміз. Ал Қайнар мектебінің тәжірибесі бұл ұғымның нақты өмірлік моделін көрсетеді. Бір ғана ауыл мектебінен бірнеше министр, Еңбек Ерлері, Мемлекеттік сыйлық лауреаттары, ондаған академик мен ғылым докторларының шығуы – кездейсоқ құбылыс емес. Бұл – сапалы ұстаз бен дұрыс ұйымдастырылған рухани ортаның нәтижесі. Осы ретте, Асқарбек Құсайыновтың өмір жолы – ауыл мектебінің әлеуетін дәлелдейтін үлкен әлеуметтік-педагогикалық феномен.
Асқарбек Қабыкенұлы – ұлттық білімді әлемдік кеңістікпен ұштастырған қайраткер. Оның ғылыми қызметіндегі маңызды бағыттардың бірі – салыстырмалы педагогика ғылымы. Ол елімізде қалыптасқан педагогикалық ойды халықаралық ғылыми кеңістікпен байланыстыра отырып, әлемдік тәжірибені ұлттық ерекшелікпен сабақтастыру қажеттігін дәлелдеді. Германиядағы ғылыми мектеп оған жүйелілік, ғылыми дәлдік, зерттеу мәдениеті сияқты қасиеттерді қалыптастырды. Алайда ол батыстық модельдерді механикалық түрде көшіруге ұмтылған жоқ. Керісінше, халықаралық тәжірибені ұлттық мүддемен үйлестіру идеясын ұстанды. Бұл – қазіргі білім реформасы үшін аса маңызды ұстаным. Өйткені кез келген реформа ұлттық мәдениетпен, тарихи тәжірибемен, қоғамның рухани болмысымен үйлеспесе, оның нәтижесі де әлсіз болады.
Бүгінде құзыреттілікке негізделген білім туралы айтып жүрміз. Шын мәнінде, сол құзыреттілік элементтері ұлттық мектептерімізде бұрыннан болған. Мұғалім оқушыны тек пәнге үйретіп қана қоймай, үлкен өмірге дайындаған. Ғалым осы мәселені өте терең түсінді. Оның пікірінше, білім сапасы – күрделі жүйе. Ол бір ғана мұғалімге немесе бір ғана оқулыққа байланыс-ты емес. Бұл – көптеген жүйе құраушыларының өзара байланысынан тұратын үлкен механизм. Ол алғаш рет орта білім беру сапасының сегіз негізгі жүйе құраушысын ғылыми тұрғыдан негіздеп көрсетті. Олар: білім стандарттары; оқу бағдарламалары; оқу әдебиеті; мұғалімнің кәсіби сапасы; білімді бағалау жүйесі; тәрбие; ғылыми зерттеу жұмыстары; басқару; материалдық-техникалық база.
Бұл – өте маңызды ғылыми тұжырым. Өйткені бұрын білім сапасы көбіне жекелеген факторлар арқылы қарастырылып келсе, ғалым оны тұтас жүйе ретінде дәлелдеді. Ең бастысы – осы теория тәжірибеде дәлелденді. Түркістан облысы мектептерінде жүргізілген эксперимент нәтижесінде оқушылардың білім сапасы айтарлықтай көтерілді. Бұл жерде ерекше мән беретін мәселе – ғалым мектептердің ішкі резервіне сенді. Яғни білім сапасын көтеру үшін тек сырттан көмек күтпей, мектептің өзінің ішкі әлеуетін тиімді пайдалану қажет екенін дәлелдеді.
Қоғамда оқулық мәселесі жиі талқыланады. Бұл кездейсоқ емес. Себебі оқулық – білім мазмұнының өзегі. Педагогика ғылымдарының докторы, профессор А.Құсайыновтың ғылыми қызметіндегі ең маңызды бағыттардың бірі – оқулықтану ғылымын дамыту. Ол оқулықты жай ғана оқу құралы ретінде емес, ұлттық дүниетанымды қалыптастыратын, оқушының логикалық ойлауын дамытатын, тұлғаның интеллектуалдық мәдениетін жетілдіретін стратегиялық педагогикалық құрал ретінде қарастырды. Өкінішке қарай, ұзақ уақыт бойы оқулық мәселесіне ғылыми-теориялық тұрғыда емес, көбіне практикалық немесе редакциялық деңгейде қаралып келді. Ал Асқарбек Қабыкенұлы бұл мәселені іргелі ғылыми кеңістікке шығарды.
Ғалымның пікірінше, сапалы оқулық жасау үшін ең алдымен оның ғылыми негізделген өлшем жүйесі болуы қажет. Бұл – өте маңызды мәселе. Өйткені бағалау өлшемі нақты болмайынша, сапаны қамтамасыз ету мүмкін емес. Осы бағытта ол оқулықтардың ғылыми, әдістемелік, тілдік, психологиялық, тәрбиелік, ұлттық, дидактикалық сапаларын кешенді түрде саралайтын оқулық сапасын бағалаудың 128 өлшемнен тұратын жүйесін ұсынды.
Бүгінде халықаралық PISA, TIMSS зерттеулері оқушының тек білім көлемін емес, сол білімді өмірлік жағдайда пайдалану қабілетін бағалайды. Осы тұрғыдан қарағанда, оқулық мазмұны да өзгеруге тиіс. Оқулық баланы жаттанды білімге емес, функционалдық сауаттылыққа, зерттеушілік мәдениетке, сыни ойлауға, өмірлік мәселелерді шешуге үйретуі қажет. Оның «Оқулық жасау және бағалау теориясы» атты еңбегі – педагогикадағы маңызды ғылыми жетістіктердің бірі, ұлттық ғылымға қосылған қомақты үлес деп бағалауымыз керек.
Тәуелсіздік алғаннан кейін еліміздің алдында тұрған ең күрделі міндеттің бірі – ұлттық ғылым тілін қалыптастыру еді. Өйткені ғылым тілі дамымайынша, сапалы ұлттық білім жүйесін құру мүмкін емес. Асқарбек Құсайынов бұл мәселенің тарихи маңызын терең түсінді. Сондықтан оның ғылыми жетекшілігімен жарық көрген 31 томдық және кейінгі 30 томдық салалық терминологиялық сөздіктер сериясы – қазақ ғылымының даму тарихындағы аса ірі интеллектуалдық жобалардың бірі болды. Оларды дайындауға төрт жүзден аса сала мамандарымен бірге ғалымдар, тілші ғалымдар атсалысты.
Қазіргі қоғамдағы ең өзекті мәселенің бірі – тәрбие. Асқарбек Құсайынов тәрбие мәселесін стратегиялық деңгейде қарастырған ғалым. Ақпараттық технология дамыған сайын адамзаттың интеллектуалдық мүмкіндігі артқанымен, рухани тұрақтылығы әлсіреп бара жатқанын әлемдік тәжірибе көрсетіп отыр. Осындай кезеңде тәрбие мәселесін білім жүйесінен бөліп қарастыруға болмайды. Асқарбек Қабыкенұлы осы мәселені тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында-ақ көтерді.
Кеңестік кезеңдегі тәрбие институттарының ыдырауы қоғамда белгілі бір рухани вакуум қалыптастырғанын ол терең сезінді. Соның нәтижесінде елімізде алғаш рет арнайы «Тәрбие мәселелері институтын» ашуға бастамашы болды. 25 мың респондент қатысқан әлеуметтік зерттеу жүргізіліп, «Біз өз балаларымызды білеміз бе?» атты еңбек жарық көрді. Бұл сол кезең үшін өте батыл әрі қажетті ғылыми қадам еді. Өйткені тәрбие мәселесін нақты зерттеусіз, тек ұранмен шешу мүмкін емес.
Ондаған мың оқушы, мұғалім, ата-аналар қатысқан зерттеулер арқылы өтпелі кезеңдегі отандық мектеп оқушысының әлеуметтік-психологиялық портреті жасалды. Бүгінгі күні бұл мәселенің өзектілігі тіпті арта түсті. Жасанды интеллект дәуірінде адамды адам етіп сақтайтын басты күш – тәрбие мен рухани құндылық.Сондықтан мектеп тек білім беретін орын ғана емес, ұлттық рухты қалыптастыратын әлеуметтік институт болуға тиіс.
Асылында, ұстазға құрмет – ұлтқа құрмет. Асқарбек Қабыкенұлының еңбектеріндегі ерекше әсер ететін тұстардың бірі – ұстазға деген құрмет. Ол өзінің өмір жолында ықпал еткен ауыл мұғалімдерін үнемі ерекше ілтипатпен еске алады. Өз естеліктерінде мектеп мұғалімі Күләш Жұмағұлованы ерекше тебіреніспен айтады. Қазақ ауылындағы қарапайым мектеп оқушыларына Мәскеу университетіне арналған күрделі есептер жинағын шығартуы – сол кезеңдегі мұғалімнің кәсіби деңгейін ғана емес, ұстаздық миссияға деген биік жауапкершілігін көрсетеді. Бүгінгі қоғамға дәл осындай ұстаздық рух жетіспей тұрғандай. Ұстаз – жай мамандық емес, ұстаз – ұлт болашағын қалыптастыратын миссия.
Сайып келгенде, ғалым А.Құсайыновтың ғылыми еңбегі – Тәуелсіз еліміздің білім тарихындағы маңызды рухани-интеллектуалдық құндылықтардың бірі. Оның еңбектерінің басты ерекшелігі – ғылым мен практиканың байланысында. Ғалым білім сапасы мәселесін кабинет ішінде отырып емес, мектеп өмірімен байланыстыра зерттеді. Бұл оның еңбектерінің өзектілігін көрсетеді.
Бұл зерттеулер қазіргі мемлекеттік білім саясатын жүзеге асыруда, мектеп дамуының нәтижесін арттыруда, оқушы білімінің сапасын көтеруде, тәрбие жүйесін жетілдіруде үлкен рөл атқарады. А.Құсайынов сынды тұлғалардың ғылыми мұрасын терең зерделеу – тек академиялық қажеттілік емес, ұлттық дамудың стратегиялық талабы. Өйткені елдің ертеңін өзгертетін ең үлкен күш – сапалы білім, терең ғылым, ұлттық рухпен тәрбиеленген саналы ұрпақ. Ғалым еңбегі үлкен рухани бағдар болуы керек.
Аягүл МИРАЗОВА,
Қазақстанның Еңбек Ері,
ұстаз
