Тәрбиенің атасы – тарих

Ұлттық академиялық кітапханада Қазақ хандығының 550 жылдығы құрметіне М.Х.Дулатидің «Тарих-и Рашиди» және жазушы І.Есенберлиннің «Көшпенділер» кітаптарының жаңа басылымдарының таныс­тырылымы өтті. Шараға белгілі қаламгерлер, ғалымдар, мәдениет қайраткерлері қатысты. Мәдениет және спорт минис­трлігінің тапсырысы бойынша Қазақ хандығының 550 жылдығына орай «ҚазАқпарат»  баспасы бастамасымен жарық көрген «Тарих-и Рашиди» шы­ғармасының аудармасы Душанбе, Ташкенттің  қолжазба нұсқалары және Теһранда жа­рық көрген А.Ғаффарифәрд текс­то­логиясы еңбегі негізінде жа­сал­ған. Шығыстанушы  Ислам Же­ме­нейдің 2014 жылы Тараз мемлекеттік университетінде жа­рық көрген парсы тіліндегі текс­толо­гиясы да еңбекті аудару барысында  пайдаланылған. Зерттеуші ғалымдарға, тарих сүйер қауымға, дінтану, филология, психология, философия, жағрафия, этнография, саясаттану және басқа салалардағы зерттеушілерге берері мол еңбек­тің ерекшелігі, мұнда  алғаш рет адам есімдері, жер-су аттары түгелдей қазақ әліппесінің таңбасы бойынша транскрипцияланған» делінген мұндағы қысқаша тү­сінік­темеде. Айтулы екі ірі еңбек туралы Мәдениет және спорт министрлігінің маманы Серға­зы Тәуекелов жан-жақты баян­дап берді. «Отырар» кітапханасының директоры Тұрсын Жұртбай: «Бұл кітаптың аударылуы біздің қазақ мемлекеттігіміздің, қазақ хандығының нақты тарихи ке­пілі болып табылады», – деді. «Әуе­зовтен кейінгі Есенберлин сияқты Алаш идеясына кепіл болған және қазақтың ұлттық өмірлік идеясын мұратына айнал­дырған жазушы тарихи тұрғыда жоқ деуге болады... Қазақ хандығының 550 жылдығы және І.Есенберлиннің туғанына 100 жыл толуына орай бұл кітаптардың бір мезетте жарық көруінің өзі ұлы сәйкестік деп ойлаймын» деді ғалым. Кітаптың лентасын  мәдениет қайраткерлері, ғалымдар Мырза­тай Жолдасбеков, Әділ Ахметов, Өмірзақ Озғанбай, Ислам Жеменей, Бүркіт Аяған салтанатты жағдайда қиып, жаңа басылымдардың шығу тарихы мен келешек ұрпаққа берер тағылымы жайында баян­дады. Кітаптардың бір-бір данасы Ұлттық академиялық кітап­хананың мұражайына тарту етілді. «Тарих-и Рашиди» кітабының шығарылуына орай «ҚазАқпарат»  баспа корпорациясының прези­денті Қонысбек Ботбай: «Қазақ хан­дығының 550 жылдығы тұсын­да тарихымызды түгендеген кі­таптардың ішінде шоқтығы биігі болып саналатын «Тарих-и Ра­шиди» кітабын шығару бойынша биыл көптеген жұмыстар атқарылды. Бұл еңбек үш тілде жарық көруімен құнды. Қазақша – 4 мың, орысша – 2 мың және ағыл­шынша 1 мың  таралыммен жарық көрген кітапты бұрынғы аудармасымен салыстырғанда, бұл жолғысы  біршама  толықтырылған  және көптеген суреттерімен түрлі-түсті кітап-альбом ретінде жарық көрді. Оның бірінші артықшылығы – қазақ деген атаудың алғаш рет айналымға кіргені осы кітапта айтылады. Екінші бір елең еткізерлігі, қазақ­қа қатысты көптеген мәлі­мет­терді табасыз. Оған 150-ге жуық қазақ сөздері кіріктірілген. Сонымен қатар, бұрынғы кітап­тарда оны Дулати деп жазып жүрсек, ендігі жерде Дулат деп қалыптастыруға тырыстық. Өйт­кені, «и» әрпі көбіне қаланың, жердің аттарына байланысты жалғанады. Мысалы, Фараби, Тарази... Сондай-ақ, парсы өз­бек, тәжік тілдерінде жарық көр­ген  кітаптарда Дулат деп жазыл­ған екен... Бұрын ол әрине, ауда­рылған еңбек. Бірақ, онда біраз кем­шіліктер орын алған, біз бұл жолы соларды жетілдіріп, барынша толықтырдық. Ол үшін  мамандар жарты жылдан астам жұмыс істеді. Тағы бір айта кетерлігі, заман өте келе бұл кітап жетілдіріліп, мұнан да орнықты зерттей түсуді қажет ететіні сөзсіз. Өйткені, «Тарих-и Рашиди» – көп айтылғанмен, әлі ғылыми айналымға түспеген тылсым тұстары көп кітап. Мұны қазақ ғалымдары, мамандары қолға алып жан-жақты зерттесе, қазақ хандығына, Орта Азияның тарихына қатысты көптеген  мәліметтер жеткілікті» деді. Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан».