Рух төрелігі

Әлем жаралғалы адамзат та­ри­хы­на зер салып зерттесеңіз – адамдар­дың, елдердің, мемлекет­тер­дің белгілі бір жерді мекендеуі де, басқа адамдар, елдермен қо­ғам­дасуы да негізінен жаулап алу немесе жерін қор­ғау әрекет­тері – соғыс арқылы жү­зе­ге асып отыр­ған. Бір данышпан айт­пақшы: «адамзат тарихы – соғыс та­рихы». Со­ң­ғы ғасырға дейін құр­лық­тарда туындаған империялардың басқа елдерді жаулап, басып алуы, олар­ды өз мүддесінде ғана билеп-төс­­теуі және өзінің колониясы етуі – сол әрекет­тердің жемісі. Айбалта, найза, семсерден басталып, ядро­лық қаруға, ға­рыш­та да, теңіз тү­бін­де де, таңқа­лар­лық дәлдікке жет­кізілген технология­лық қару-жа­раққа дейін адам жасаған қару адамды жою үшін пайдаланы­лады. Адамзат қанша өр­ке­ниет дә­уір­­лерінен өтсе де «соғыс» ұғы­мы­­нан арыла алмай келеді. Біздің за­ма­ны­мызда бұл қауіп тіпті қи­тұр­­қыланып, көзге көрінбейтін, қол­мен ұстап сезінбейтін ғайып қа­уіпке ай­налды. Күні кеше ғана Жер плане­та­сы «қырғи-қа­бақ» со­ғыс­ты бастан кешірдік. Бүгін – «ақ­параттық соғыс» ендеп келеді. ХХ ғасыр, әсіресе, Еуропа мен Азия континенттерін қанға бөк­тір­ген қасіретті дәуір болды. Өр­ке­ниетке тең­десі жоқ шабуыл жа­са­лып, өл­шеу­­сіз талқандалып, ора­сан көп адам қырылғанын та­ри­х­тан білеміз. Тіпті өткен алапат қайшылықтар мен қақ­тығыс, қан майдан соғыстардың себеп­те­рі мен зардап, салдарлары, белгісіз беттері әлі күнге дейін зерт­те­ліп, жаңа деректер, адам жа­нын түр­шіктірер құпия әрекет­тер­дің сыры енді ашылып жат­қаны да жұрт­шы­лыққа белгілі. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқ­­­тал­ғаннан кейін әлемдегі мем­ле­кеттер арасындағы түсіністік күр­делі де түбегейлі өзгеріске ұшы­рады. Әрине, ол соғыс кімге бол­са да, әсіресе, Еу­ро­па елдеріне өзіндік сабақ болғаны аян. Сол ке­зеңде мемлекеттер халық­ара­лық қатынастың жаңа сатысына кө­терілді. Дүниежүзілік соғыс өрті ба­сыл­­ғанымен соғыс қаупі жойылған жоқ еді. Ол қауіп ендігі жерде ғы­лым мен техниканың қуатты дамуының, жаңа технологиялар­дың ендірілуінің, әсі­ре­се, жаппай қырып-жоюға бағыт­тал­ған ядро­лық, химиялық қарудың көбеюіне бай­ланысты бұрын-соңды болма­ған мүлде жаңа сипат ала бас­тады. Осы қатерлерге және қандай да бір қуатты елдерге басқа мемлекеттерге үстемдігіне немесе адам­затқа қар­сы әрекеттеріне жол бермеу, сон­дай-ақ бейбіт­ші­лік­ті сақтау мақ­са­тын­да беделді ха­лықаралық ұйым құ­ру қа­жет­ті­лігі туып, Біріккен Ұлт­тар Ұйы­мы (БҰҰ) құрылды. Оның әлем­де­гі қайшылықтарды бәсең­де­тіп, ел­дер мен мемлекеттер арасын­да­ғы текетіресті төмендетуде, бей­біт­шілікті сақтауда соңғы 60 жыл­дан астам уақытта атқарған қыз­меті орасан мол. Ұйымның дү­ниежүзілік қауым­дас­тық ал­дын­­дағы беделі де зор. БҰҰ – әлем­дік қоғамдастықтағы орнына да, атқарып отырған қыз­ме­ті­не де, ең жоғарғы халықаралық ұйым екеніне де ешкімнің дауы жоқ. Алайда, қоғамның дамуы, ха­лық­­аралық қатынастардың үнемі өзгеріп, жаңа проблемалар туын­дап отырары да хақ. Екінші дү­ниежүзілік соғыс­тан кей­ін капиталистік және социалистік болып екі лагерьге бөлінген жүйелер ара­сында «қырғи-қабақ соғыс» ас­­қын­дап, елдер арасындағы бейбіт өмір­­ге сызат түсіре бастады. Екі жүйе жақындасудың орнына орталарына «темір тор» орнатып, бір бірінен алшақтай түсті. Өткен ға­сыр­дың 70-шы жылдарында осындай тоңды жібітуге ба­ғыт­тал­ған сол кездегі Кеңес Одағы­ның тарапынан мейлінше тиімді қадамдар жасалды. Сол мақсат­пен Еуропадағы қауіп­сіз­дік мәсе­ле­­лері жөнінен Кеңес өткізу ұсы­нылды. Олар­ды социалистік лагерьге кіретін Шығыс Еуропа елдері, сондай-ақ Фран­ция, ГФР, Фин­ляндия басшы­ла­ры да қол­да­ды. Кеңесті өт­кі­зу­ге бұ­рын­ғы Фин­ляндияның Прези­денті Урхо Калева Кекконен зор ықы­лас білдіріп, бастамашылық көрсетті. Ақы­ры, 1975 жылдың жазында Фин­­лян­дия астанасы Хельсинки қала­сын­да Еуропадағы 35 елдің басшылары арнайы Кеңеске жи­на­лып, осы тарихи Кеңес Қоры­тын­ды акті қабыл­дады. 1975 жылдың жазында Фин­лян­дия­ның астанасы Хельсин­ки­де өткен әйгілі тарихи кездесуден кейінгі мемлекет басшыларының то­лыққанды да маңызды, әрі есте қа­ларлық басқо­суы 19 жылдан соң, Кеңес Одағы құ­лап, оның ке­ңіс­тігінде жаңа мемлекеттер құ­ры­лып, олар аталмыш ха­лық­ара­лық ұйымға мүше болып қа­был­данғаннан соң, 1994 жылдың жел­тоқсанында Венгрия астанасы Бу­да­пешт қаласында өтті. Будапешт Саммитінің Қазақ­стан үшін орны ерекше. Біз тәуел­сіз мемлекет Туын көтерген ал­ғаш­қы жыл­да­ры Президентіміз Нұр­сұл­тан Әбіш­ұлы Назарбаев­тың аталған Саммит қарсаңында Вен­грияға ресми сапары болды. Са­пар ба­ры­сында біздің Прези­дент Сам­мит­те тұңғыш рет сөз сөйлеп, бір сес­сиясына төр­ағалық етті. Ең бастысы – дәл сол Бу­да­пешт Саммитінде Қазақстан үшін оның болашағына қызмет ететін аса ма­ңыз­ды келісімге қол қо­­й­­ылды. 1991 жылдың 29 тамызында – әлі Кеңес Одағы ыдырамай тұр­ғанда – Нұр­сұлтан Назарбаев орасан зор әлеуметтік жауапкершілікті өз мой­нына алып, Кеңес Ода­ғы мен СОКП басшыларының қар­сылығына қара­мастан, әйгілі Семей ядролық сынақ полигонын өз Жарлығымен жапқаны белгілі. Бұл оқиға тек қазақ халқын  емес, бү­кіл дүниежүзін дүр сілкіндірген, ешкім күтіп, болжамаған жаңа­лық болды. Семей поли­го­нын жап­қаннан кейін Нұрсұлтан Назарбаев тек полигон емес, жал­пы ядролық қа­рудың таралуына, көбеюіне жол бермеу, жаппай қы­рып-жою қаруын шектеу сая­са­тын ұстанатындығын жария етті. Осыдан кейін-ақ ядролық державалар, алдымен АҚШ басшылары Қазақстан Президентімен келіс­сөз­дер жүргізуге кіріскен. Келіс­сөз­дер нә­ти­жесінде Қазақстан өз еркімен яд­ро­лық арсеналдан бас тартып, оны толықтай жоярдың ал­дында біздің жас мемле­ке­ті­міз­дің қауіпсіздігіне ядро­лық қаруы бар мемлекеттердің кепілдік беруі шарт ретінде қойылды. Бұл – біздің жас мемлекеті­міз­дің, Елбасының халықаралық дә­ре­жедегі маңызы зор, өресі кең, мәр­тебесі биік алғашқы және та­ри­хи жеңісі болды. Қазақстан ЕҚЫҰ-ға мүше бол­ған жылдан бастап, біздің мем­лекетіміз халықаралық қа­ты­настың жаңа саты­сына көтерілді. Әсіресе, Еуропа елдерімен саяси, сау­да-экономикалық, мә­дени қа­рым-қатынас жиілеп, олардың біз­ді танып, білуі, бізбен әріп­тес­тік түсіністік жағдайда болуға ұм­тылуы қалыптасты. Мем­ле­ке­тіміз Еуроодақ­қа кіретін барлық мемлекеттермен дип­ломатиялық қа­рым-қатынас орна­тып, екі жақ­та да тұрақты елшіліктер жұмыс істей бастады. Азаматтардың ба­рып-келуіне, аралас-құраласына жол ашылып, бейресми сапарлар да көбейді. ЕҚЫҰ-ның әртүрлі құ­ры­лым­дары мен институттары біз­дің    елімізге қызығушылық біл­­діріп, мем­ле­кетіміздің тыныс-тір­шілігін зерттеп, тануға ден қой­ды. Алғашқы жыл­­­­дары халық­ара­лық ұйымдар өкіл­дері тара­пы­нан кереғар көзқарас­тар мен тү­сін­бестік, тым атүсті, ұш­қа­ры пі­кір­лер болғаны да құпия емес. Тіпті олардың көпшілігі біздің хал­­қымыздың тарихынан, мә­де­ние­тінен, өсу жолынан, дәстү­рі­нен, ұлттық ерекшелігінен мүлде бейхабар еді. Әуелгі кезеңдерде мен­меншіліктері де басым бол­ға­ны белгілі. ЕҚЫҰ институттары ар­қылы елімізге келген көп адамдар әуелгі жылдары әріп­тес­тік тұр­ғыдан емес, өз ойларынша – өз­дерін әлдеқайда жоғары, биік тұр­­ғыдан сезініп, бізге өмір сү­ру­дің қа­ғи­даларын үйрету ниетінде болған­да­ры да ұмытыла қойған жоқ. Бұрынғы Кеңес жүйесі мен СОКП үстемдігін сынай отырып, өз­дері де солардың қателіктерін қай­талауға бейім болған жағ­дай­лар да белең алып тұрды. Қан­дай да ежелгі, ірі мемлекет немесе бел­гілі бір ұйым өкілдері ал­ды­мен әріптестік қатынастан гөрі, үс­темдік, ықпалдылық мүмкін­ді­гін көрсетуге бей­ім тұратыны таңғалдырмай қой­май­ды. Еуропа­лық­тардың өздеріне көп жағдайда ТМД елдеріне, бұрын­ғы Кеңес жүйесіне деген қатып-семіп қал­ған көзқарастарынан арыла алмай жүргендіктерін дәлелдеуге тура кел­гендігін де айта кету жөн. Ол үшін Жаңа Қазақстанда эконо­ми­ка, құқық, білім, ғылым, мәде­ниет, мемлекеттік құрылыс сала­ла­рының барлығында да жүр­гізіліп жатқан реформалардың ма­ңызы ерекше болғандығын бө­ліп айтуымыз керек. Кез келген мемлекет үшін оның дүниежүзілік қоғамдас­тық­та таны­лып, мойындалып, сол қо­ғам­дас­тық­пен үндес болуы – ең алдымен мем­лекеттің қауіпсізді­гі­не кепілдік, сон­дай-ақ елдің жағ­дайының жақса­рып, даму, өсуінің мүм­кіндігі. Тәуелсіз мем­лекеттік та­ри­хымыздың осы 19 жылында біз соның бәрінен өттік. Дүние­жү­зілік қоғамдастықтың белсенді мүшесі болу – әр мемлекеттің мүд­десі. Әлемде танылып, мо­йын­да­луы­ның көзге көрініп тұр­ған өлшемі немесе «кіретін», «шы­ғатын» «қақпа­сы» жоқ. Ол – адам­зат ұмтылысының ең ізгілікті құндылықтары – адам құқы, тең­дігі, еңбекке, өсуге мүм­кіндігі, өр­кенді тұрмысы, білімі, ел игі­лі­гіндегі қызметі, жетістігі. Мем­ле­кеттік саясат – кейде мемлекеттің өз ішінде мойындалып, бүкіл­ха­лықтық қолдауға ие болуының өзі оңай емес, үлкен сынақ. Реформа­лар­дың бәрі бірдей сәтті болды деп айту да асығыстық. Қиындық та аз болған жоқ. Мемлекет та­ри­хы үшін 19-20 жыл деген қас қағым сәт. Адам өмі­рімен өл­ше­сек, бұл – есейіп, ер жетуге бет ал­ған албырт та қуатты шақ. Әрі ал­ды-артымызды да айыра ала­тын, мылқау жар мен түпсіз құз­дың да қауіпті екенін білетін, шы­на­йы достық пен ділмәрсіген өтірік мәй­мөң­­кенің де ара­қа­шық­ты­ғын түсіне­тін сергек, сезімтал кезіміз. Екі мыңыншы жылдардың ба­сын­да Қазақстанның тұңғыш рет ЕҚЫҰ-ға төрағалық етуге ниет біл­діруі әсі­ресе еуропалық қоғам үшін мүлдем тосын хабар бол­ға­ны да рас. Ал­ғаш­қы кезде кейбір сая­саткерлер, дипломаттар бұл ән­шейін саясат үшін айтылған болар деген бейжай көз­қарас білдіргендері де рас. Бірақ, Қазақстан үшін ЕҚЫҰ-ға төрағалық жайдан-жай айтыла сал­ған «әңгіме» емес-ті. Бұл – әуел бастан мемлекетіміздің Кон­с­ти­ту­циясында қабылданған «дү­ние­жүзілік қоғам­дас­тықта лайық­ты орын алуды» көз­деген түпкі мақ­сатпен тікелей бай­ла­нысты Ұлт­тық мүдденің көрнекті көр­­сет­кіші еді. Ендігі жерде өрке­ниет­ті ел болу бағытында қыруар мін­­деттерді жүзеге асыру қажет бол­­ды. Ол міндеттер елімізде Пре­зидент Нұрсұлтан Назар­баев­тың бастама­шыл­ды­ғымен жүргі­зі­ліп жатқан өмі­рі­міздің барлық са­ласын қамтыған реформа­лар­дың негізгі мазмұнын си­пат­тай­ды. Қа­зақ­стан 2030 жылға дейін қабыл­да­ған даму стратегиясын жү­зеге асы­ру жолында өндіріс са­ла­­ла­рын өркендету, жаңа жұмыс орын­­­дарын ашу, орта және шағын биз­несті ел экономикасын көте­ру­ге жұмыл­ды­ру арқылы халықтың әл-ауқатын, тұр­мыс дәрежесін кө­теріп, денсаулық сақ­тау, білімін кө­теру мүмкіндіктерін кеңейту бағ­дарламалары жүзеге асы­ры­лып келеді. Кейіннен осы шара­лар­­дың негізгі дені арнайы жа­сақ­талған «Еуропаға жол» мем­лекет­тік бағдар­ла­маға ұласты. Бұл бағдарламаның басты мақ­са­ты – Еуропадағы ең қуат­ты елдер қатарына қосылып, өнім өндіруде Қазақстан халқының тұрмыс са­па­сын жақсарту, адамдардың білім деңгейін жоғарылатып, өнім­нің отан­дық бәсе­ке­лестігін арт­ты­ру, тұрмыс­тың сан   алуан сала­сын­да ең жоғары өлшем­дерге, көр­сеткіштерге қол жеткізу. Еуро­па­лықтар бұл бағдарламаға ай­рық­ша қызығушылық танытты. Еуропадағы қауіпсіздік пен ын­ты­мақтастық ұйымына төрағалық етудің Қазақстан үшін маңыз­ды­лы­ғы – ал­ды­мен елімізді бұрын бізге бейтаныс бо­лып келген қауым­дас­тық орта­сын­да та­нымал ету болса, екіншіден, сол озық ортаның озық тәжірибесімен алмасу, елі­­міздің өсу­іне тиімді жетістіктерін үй­рену, қа­был­дау мүмкіндігін пайдалану. Қазақстанның Төрағалыққа ке­­луі де бұрынғы шешімдерден ай­шықты әрі өткір пікірталас ту­ғыз­ды. Өйткені, бұл ұзақ жылдар Еу­ропада қалып­та­сып қалған көз­қа­рас пен пікірдің өз­гер­тілуін талап етті. Тіпті сол пікір­таластың өзі де жас мемлекеттің ежелгі өңір­ге батыл араласуына ықпа­лын ти­гізбей қойған жоқ. ЕҚЫҰ-ның отыз жылға жуық ғұмырында төр­­аға­лыққа Қазақстан ұсы­ныл­ған жылдар­да­ғыдай пікірталас бол­ған емес. Тіпті бұрын Төр­аға­лық ешқандай маңызы жоқ, өзді­гі­нен жылжып жүріп жата­тын. Осы жағдайдың өзі де тек Төр­аға­лық­тың емес, тұтас халықаралық Ұйымның да маңыздылығын кө­терді. Бұл жолда Президент Н.На­зар­­баевтың Еуроодақ елдері бас­шы­­лары­мен ресми, бейресми та­ныс­тық, дос­тас­тық қарым-қаты­нас­та­ры­ның шешуші рөл ат­қар­ған­дығын айту орын­ды. Жоғары дең­гей­дегі қол жеткізілген келі­сім­дерге сәйкес өткізілген сая­си, сау­да-экономикалық, білім, мә­де­­ниет, кәсіпкерлік, іскерлік қаты­нас­­тар, сөз жоқ, ел мен елді жа­қын­­дас­тыруға көп әсерін тигізіп келеді. Мемлекетіміздің Сыртқы істер ми­­нистрлігі, Еуропадағы елшіліктер Жаңа Қазақстанның игілікті өз­геріс­те­рін таныстырып, бөтен ел­дердің ықы­­ласын аударуға көп ең­бек жасады. Еуропа мемлекеттерінің ба­сым көп­шілігі парламенттік бас­қа­ру жүйе­­­сінде жұмыс істейтін  бол­ған­дықтан да, жалпы парламент де­мократия инс­титуты деп таны­ла­тындықтан 1991 жылы ЕҚЫҰ-ның Парламенттік Ассам­блеясы (ПА) құрылып, ол тұрақты жұмыс жа­сап келеді. Сенат Төрағасы, ЕҚЫҰ ПА Төрағасының орын­ба­са­ры Қасым-Жомарт Тоқаев бас­та­ған Қа­зақ­стан Парламентінің же­ті депу­таты осы Ассамблеяның мү­­шелері. Парла­менттік Ассам­блея­­ның жылына үш сессиясы өткізіледі. ЕҚЫҰ-ның ПА-сы қа­зір беделді, тұрақты құры­лым бол­ды. Оның сессияларында әр­қа­шан өте маңызды проблемалар бой­ынша пікірталастар өткізіліп, арнайы резолюциялар қабыл­да­на­ды. Парла­мент­тік Ассамблея де­пу­таттары өз ел­дерінде қандайда ха­лықаралық жағ­дайларға бай­ла­ныс­ты пікір қа­лып­тастырып, қа­жет­ті шешім қабыл­дау­ға ықпал етіп отырады. Олар сондай-ақ ПА сес­сияларының күн тәртібіне ма­ңызды мәселелерді енгізіп, өз пі­кір­лерін ортаға салады. Сол ЕҚЫҰ Пар­ламенттік Ассамблея­сын­­дағы біздің депутаттардың бас­тама­шыл­дығымен көптеген әріп­тес­тері­мізбен түсіністік жағ­да­йын қалып­тас­тырудың да жөні келді. Тек соңғы бір жылда делегация басшысы Қ.Тоқаев елі­міз­дің «Еуро­па­ға жол» бағдар­ламасы туралы, Ауғанстан мен Гру­зия­дағы жағдай туралы арнайы баян­да­малар жасап, пікірталас қоры­тын­дысы бойынша қарар қабыл­дан­ды. Біздің елімізге қызы­ғу­шы­лық білдіріп, бүгінгі Қа­зақ­стан жағдайын та­нып, білген, шынайы ақпаратқа ден қойған шетелдік әріп­тестеріміздің көп­шілігі әртүр­лі пар­ламенттік форумдарда, конференцияларда Қазақ­стан­да өткізіліп жат­қан реформалар жетістіктерін жағымды жағынан жақ­тап сөйледі, нақты қолдау көр­сетті. Оған 2003, 2010 жылдары Алматыда өткізіл­ген Трансазиялық парламенттік форум жұмыстары да, 2008 жылы Ас­та­нада өткен Парла­менттік Ас­сам­блеяның жазғы 17-ші сессиясы да өзі­нің оң себін тигізді. 90-шы жылдардың екінші жар­­ты­сында ЕҚЫҰ жұмысында «сы­ңар­жақ­тық», әрекетсіздік, дағ­да­рыс ке­зеңін бастан кешірді. ЕҚЫҰ кеңіс­тігінде болып жатқан әр­түрлі қай­шы­лықтар мен қақ­ты­ғыс­тарда ЕҚЫҰ-ның әсері де, ық­па­лы да байқалмай қалды. Әсі­ре­се бұрынғы Югославия, жалпы Бал­кан өңіріндегі қантө­гіс­терде, өкі­нішке қарай, бұл халық­ара­лық ұйым өзінің шарасыздығын, осал­ды­ғын, боркеміктігін көрсетті. Ақы­ры, 1999 жылы НАТО әскери күштерінің Югославияны бом­ба­ла­уы­мен аяқталды. Сол жылдарда ЕҚЫҰ – өзінің басты бір бағыты – қауіп­сіздік мәселесімен нақты шұ­ғыл­данудан әжептәуір ал­шақ­тап, негізінен үшінші – гума­ни­тар­лық бағытпен түбегейлі айна­лы­сып кеткендігінен сол тұста Еу­ропаның кіндігінде шиеленісіп жат­қан қайшылықтар мен қан­тө­гіс­терге, күш қолдану әрекет­те­рі­не араласа алмай шарасыздық көр­сетті. Әділін айтсақ, тек сайлау өткен өңірлерде ғана ЕҚЫҰ өкіл­дері көрініп жүрді. Оның өзін­де ТМД елдерінде және Шы­ғыс Еуропа елдерінде бірінен соң бірі өтіп жатқан Пар­ламент пен Президент сайлауларын бақы­лау­мен шұғылданды. Осындай бір­жақтылық халықаралық ұйым ішін­­де наразылық тудырмай қал­ған жоқ. Ұйымды реформалау қа­жет­тігі туралы жіті мәселе көте­ріл­ді. Тіпті осындай әрекетсіз Ұйым кімге қажет деген де пікір ту­ды. ТМД мемлекет басшылары өз кеңестерінде арнайы хат та қа­былдап, реформа жүргізу талап етіл­ді. Соның нәтижесінде 2005 жыл­дың басында сол кездегі Іс ба­­сындағы төраға Словенияның сырт­қы істер министрі Димитрий Ру­пельдің шешімімен 7 адамнан ар­найы «сая­сат­керлер тобы» құ­ры­лып, олар ЕҚЫҰ жұмысына, оның құрылымдарының қызметіне жан-жақ­ты сараптама, талдау жасап, ха­лықаралық ұйымды реформа-лау жөнінде ұсыныстар әзір­ле­ді. Ол топтың құрамында Норвегия, Ни­дерланды, Германия, АҚШ, Хор­­ва­тия, Ресей, Қазақстан өкіл­де­рі болды. Қазақстан тарапынан се­нім осы жол­дардың авторы – ма­ған көрсетілді. Біз бес айда сегіз кеңес өткіздік. Әр кеңес үс­тін­де барлығымыз да белгілі бір про­бле­ма бойынша баяндамалар жа­са­дық. Осы мүмкіндікті пайда­ла­нып, Қазақстанды тереңірек та­ныс­­тыру мақсатында оның өткен та­рихы мен бүгінгі Жаңа Қа­зақ­стан­да өткі­зіліп жатқан саяси, эко­номикалық реформалар ту­ра­лы тақырыптық хабарламалар жасап, «дөңгелек үстелдер», конференциялар өткіздік. Елдегі оң өз­ге­рістер, қоғамдағы, діни конфес­сия­лар, этностық топтар ара­сын­да­­ғы келісімді қамтамасыз ету тә­сіл­­дері, сондай-ақ Орталық Азия өңірін­дегі қауіпсіздік мәселелері, лаң­кес­тік­ке, есірткіге қарсы шаралар туралы баяндамалар жаса­дым. Сол жолда осы «мәртебелі топ» ұйымды реформалау қажет­ті­гін дәлелдеумен қатар алдағы уа­қытта ұйым беделін көтере­тін ұсы­ныстарымызды да жинақтап, тұ­жырымдап, ортаға салдық. Ол ұсы­ныстар Вена қаласында Тұ­рақ­ты кеңесте баяндалып, қабыл­дан­ды. Ұсы­ныстар өзегінде «қос стандарттар» саясатынан толық ажы­рау қа­жет­тігіне мән берілді. Бар­лық елдер­дің құқығы­ның тең­ді­гін қамтамасыз етуге екпін бе­ріл­ді. Ұйымның Жар­ғысын қабыл­дау мерзімі келгендігі де ескерілді. Ұйым­ның құрылымдары мен инс­ти­­тут­тарының жұмысын жан­дан­дыру, олардың жұмысына мүше елдер өкіл­дерін кеңінен қатынас­ты­ру көзделді. «Саясаткерлер то­бы» ал­дағы жыл­дарда ЕҚЫҰ-ға төр­аға­лықты Қазақ­станға жүктеу ұсы­нысын қолдады. 2005-2007 жылдары Еуропа ел­де­рі­нің мемлекеттерінде, Қа­зақ­стан та­ра­пының бастамашыл­ды­ғымен мемлекеттік институт­тар­да саяси пар­тия­лардың, ғы­лы­ми орталықтар­дың, үкі­меттік емес ұйымдардың қатынасуы­мен көп­теген конференциялар, «дөң­ге­лек үстелдер», тағы басқа кез­де­сулер өткізілді. Осы жылдарда біздің елімізге дү­ниенің төрт бұрышынан мемлекет бас­шыларынан бастап, парламент, үкі­­мет басшылары, өкілдері, сая­сат­кер­лер, ғалымдар, сарап­шы­лар, БАҚ өкіл­дері көптеп келді, елі­мізді көзім­ен көрді. 2007 жылдың қарашасында Ис­па­ния­ның астанасы Мадрид қала­сын­да өткен ЕҚЫҰ Сыртқы істер ми­нистр­лерінің кезекті кеңесінде ше­шім қа­был­данарда олар бір ауыз­дан Қазақ­стан­дағы экономика­лық, саяси реформалар нәтижеле­рін, халық тұрмы­сы сапасы­ның жақ­саруын, жас мем­лекетіміздің әлем­дегі танымалды­лы­ғын, Ел Пре­зиденті Нұрсұлтан Назар­баев­тың жоғары халықаралық баста­ма­шыл­дығы мен беделін тілге тиек еткен. Бұрын өркениетті елдер таны­ма­­ған біздің елді Еуропа, әлем та­нып, мойындады. Президент Нұр­сұл­тан Назарбаевтың келбетіне, әр­қашан орын­ды сөзіне, мемле­кет­тік қайрат­кер­лігіне, ұтқыр бейбіт саясаткерлігіне, адамгершілік тұл­ғасына қарап, қазақ деген ұлт­қа сенім артты. Елбасы Қазақстанның Төраға­лық­­қа кіріскен жыл басында Вена­да Тұ­рақты Кеңесте жария еткен бей­не­­үн­деуінде біздің елдің ұста­ным­да­рының қа­тарында Сенімге ай­рықша пәрмен берілді. Еуразия ке­ңістігінде қауіп­сіздік пен дамуды қам­тамасыз ету үшін Сенімнің қа­жет­тігіне ешкім де шүбә келтірмейді. Сол Сенім арқылы да Қазақтың жел­біреген көк Туымен бірге ұлт­тық Рухы көтерілді. Бұл, біріншіден, Тәуелсіздіктің жемісі. Екін­ші­ден, өзі­міз­дің басқалармен терезесі тең ел бо­лып өсе алатын­ды­ғы­мыз­дың дәлелі. Біздің еліміз өзінің ғасырлар бой­ғы дамуында талай қауіп-қа­тер­ді, қырғынды, қыспақ пен әді­лет­сіздікті басынан молынан өт­кіз­ді. Қорлау мен басқыншы­лық­қа қарсы тұрып, қан жұтты. 19 жыл бұрын атқан Азат­тық­тың ақ та­ңы­ның арқасында осы қысқа мер­­зімнің өзінде бұрын-соңды жүз­­­деген жылдар аңсап, арып-ашып, айқасып, күресіп жүріп кө­ре алмаған Бақыт басымызға қо­нып, Жақсылық нұрын шашып тұр. Жаңа заманның жаңа талап­та­ры­на лайық өмір сүре алу – пары­зы­мыз. Елбасының қайраткерлігі елді осыған бастайды. Елбасы­ның жобасы – ха­лық­аралық қаты­нас­та ақылмен, бі­лім­­мен, білгір­лік­пен, ұлттық мүдде­лік­пен өзара Се­нім, Төзімділік, Ашықтық, Дәс­түрлілік қалыптастыру. Жыл бой­ғы Төрағалық тұсында осы көр­сеткіштер тұрақтанды. Елдер ара­­сындағы, Батыс пен Шығыс ара­сын­дағы диалог жиіленіп, жа­ңа серпін берілді. Еуропа мен Азия өзара жа­қындаса түсті. Бір­лес­кен халық­ара­лық ұйым ая­сын­да ешкім ешкімге күш көрсетіп, қо­қан-лоқы жасамастан, ешқандай қа­руды пайдалануға жол берместен, керісінше қару, әсіресе жаппай қырып-жою қаруларын шектеу арқылы өркениет өріне бірге даму қажеттілігін Нұрсұлтан Назар­ба­ев бүкіл болмысымен, дамыл­сыз қыз­метімен дәлелдеп келеді. Сон­дықтан да қазақтың Рухы өрледі. 56 мемлекетке сәтті Төр­аға­лық етіп, оларды бір мүд­деге жұ­мылдыра білу де сол Рух төре­лі­гінің мықтылығынан. Ол Еуро­па мен Азия аралығында жатқан Қа­зақтың алып жерін екі құр­лық­тың көпірі дәрежесіне көтер­ді. Ежел­гі алпауыт елдер небәрі 16 мил­лион халқы бар Қазақ мемле­ке­тімен санасатын болды. Олар­дың еш­қайсысы бізден қор­қып отыр­ған жоқ. Біздің Елбасы­ның ұтым­ды қайрат­керлік пен озық­тық қасиетін танып, мойын­да­ған­дық­тан оның Тұлға­сына назар ау­да­рып, сөзіне құлақ асып отыр. Бұл, сөз жоқ, Рух жеңісі. Еуропа өз шешімінде қате­лес­кен жоқ. Қазақстанның ЕҚЫҰ-ға төр­аға­­лығы бірден серпіліспен бас­талды. Ұйым мүшелеріне бұ­рын болмаған тың жоба ұсы­ныл­ды. 2010 жыл ЕҚЫҰ-ға жаңа дем берді. Жыл бой­ына Іс басындағы төраға, Қазақстан Сыртқы істер ми­нистрі Қанат Сауда­баев ЕҚЫҰ-ның кеңістігіндегі елдерге са­па­рын толассыз жүргізіп, қор­да­­ланып қалған қайшылықты про­бле­ма­ларды шешу жолдарын тал­қы­лаумен келеді. Төрағалық ая­сында бір жыл ішінде бұдан бұ­рын өткізілмеген халықаралық ұйым­ның беделін көте­ретін нақ­ты шаралар өткізілді. Солар­дың ең бастысы, сөз жоқ, 11 жылдан бе­рі кездесудің реті болмаған мем­лекет басшыларының Сам­миті. ЕҚЫҰ Саммитінің қажеттілігі мен маңыздылығында дау жоқ. Бі­рақ осыншама ұзақ мерзім ел бас­шы­лары бір мәмілеге келе ал­ма­ған­дығын немен түсіндіруге болады? Осы 11 жылда Еуропада, Азия­­да, тіпті бүкіл әлемде қан­ша­ма ешкім болжай қоймаған алапат өз­герістер болып жатыр? Елдер, ха­лықтар, мемлекеттер өміріне тө­ніп жатқан қауіп-қатер аз ба? Тек лаңкестік шабуыл­дардан қан­шама бейкүнә адамдар, солардың ішінде аналар, балалар қы­ры­лып жа­тыр. Есірткі зардабынан ше? Та­биғи апаттар ше? Қысқасы – мем­лекет басшылары ақыл­да­са­тын, пікір алысатын проблемалар аз ба? Міне, Астана Саммитінің ма­ңызды­лы­ғы. Оларды ортақ мүд­деге назарын ауда­рып, мә­мі­ле­ге келтірген – Қазақ­стан. Қа­зақ­стан Президенті Нұрсұл­тан На­зар­баев. ЕҚЫҰ бұл кезекті Саммитінің Қазақстан үшін тағы бір маңыз­ды­лығы – кездесудің Төраға қыз­ме­тін атқарып отырған елде, яғни біз­дің Астанада өткізілуі. Бұрын мұн­дай Саммиттер Төрағалықтан бос елдерде өткізілген. Бұл жолғы Сам­мит бас­та­машысы да, оны өт­кі­зетін орталық та – Қазақстан. 55 мемлекет басшы­ла­ры мен ха­лық­ара­лық ұйымдар жетекшілері біз­дің Президенттің тұлға­сына тағы да теңдесі жоқ, тарихи сенім көр­се­тіп отыр. Бұл сонымен бірге мем­лекетімізге, бүкіл халыққа көр­­сетілген зор мәртебе, айрықша се­нім. Елдің рухын көтеретін сенім. ЕҚЫҰ сияқты беделді халықаралық ұйым­ның біржыл­дық жұмысына төраға­лық ету – қа­зақ елінің рух төрелігіне, яғни ин­тел­лектуалдық төрелікке қабі­ле­тін көрсетеді. Президенттің бұл бас­тамасын ұйымға кіретін бар­лық елдер қоғамдастықтары, ЕҚЫҰ құ­ры­лымдары құлшына қол­дады. Үсті­міздегі жылдың жаз­ғы сессиясында Норвегияның астанасы Осло қала­сында ЕҚЫҰ Парламенттік Ассам­блеясы өзінің декларациясына Қазақ­стан парламенттік делегациясының ұсыны­сымен Саммиттің шақырылуы­на арнайы қолдау көрсет­кен бапты қа­был­дады. Палермо (Италия) қа­ла­сын­да өткен күзгі сес­сиясында Ита­лия Парламентінің төр­ағасы Ж.Ф.Фи­ни, сондай-ақ Парла­мент­тік Ассам­блея мүшелері Р.Миль­ори (Италия), Ж.Соареш (Порту­га­лия), тағы басқа Еуропа ке­ңіс­ті­гін­де аттары белгілі депутаттар өз сөз­­де­рін­де Қазақстан Төр­ағалы­ғы­на жо­ға­ры баға бере келіп, «Өткен он жылда ешкім ұйым­дас­тыра алмаған, ортақ мүддеге жұ­мыла алмаған ЕҚЫҰ мемлекет бас­­шы­ларының Саммитін ша­қы­ру Қа­зақ­станның қолынан келді. Қазақ­стан­ға біз айрықша сенім арта­мыз», деді. Мұндай пікірді көптеген Еуро­па, ТМД елдерінің депутаттары, дипломаттар, ха­лық­­аралық сарап­шы­лар үзбей ай­тып келеді. Саммитке мүдделі мемлекет басшылары мен халық­аралық ұйымдар жетекшілері Астанада бас қосып, заманның, уақыттың жаңа шақыруларына сарап­тама жасап, даму шарала­рын белгілеулері – тек қа­зақ­стан­дықтар ғана емес, бүкіл Еуразия кеңістігі кү­тіп отырған ерен оқи­ға. Астана қауырт, үзіліссіз жұ­мыс үс­тінде. Саммит аясында күні кеше ға­на аяқталған Шолу кон­ференциясы, үкі­­меттік емес ұйым­дар форумы, ЕҚЫҰ Пар­ла­мент­тік Ассамблея­сы­ның Бюро мә­жілістерінің сәтті өтуі де ма­ңызды шаралар. Олар­дың бар­лы­ғы да басты Саммиттің маз­мұнды әрі сәтті өтеріне мүдделі. Дәл солай боларына сенеміз біз. Қуаныш СҰЛТАНОВ, ҚР Парламенті Сенаты Халықаралық қатынастар, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің төрағасы, ЕҚЫҰ Парламенттік Ассамблеясының мүшесі.