Жаңа заң жобасының артықшылықтары

Соңғы жылдардағы еліміздің әлеу­меттік-экономикалық, саяси да­муы 2001 жылы қабылданған «Ғы­лым ту­ралы» Заңға түбегейлі өзге­ріс­тер енгізуге әкел­ді. Республика­мыз­дың индус­трия­лық-инновациялық да­муға бағыт­талуы,  жа­һан­дану ғылым­ның және ғалымның, оның  ізденіс­те­рінің нақты нәтижелеріне талаптың кү­шеюі әлемдік деңгейдегі қазақ­стан­дық жолдың өзін­дік ерекшеліктерін анықтады. Оның барлығы дайын­да­лып, қоғамдық көп­шілік алдында тал­қылаудан өтіп, ел назарын аудар­ған жаңа «Ғылым ту­ра­лы» заң жоба­сында айқындалған. 8 тарау, 31 баптан тұратын жобада Қазақстан Республикасының ұлттық ғы­лыми жүйесінің жұмыс істеуі және оны дамытудың негізгі қағидаттары мен тетіктері анық көрсетілген. Біз­дің­ше жаңа заң жобасының негізгі ерек­шеліктері мыналар: Біріншіден, әлем­дегі үш сатылы білімнің, соның ішінде философия (PhD) докторы, бейін бо­йынша докторын дайындаудың то­лықтай өміршеңдігінің және Қа­зақ­стан үшін  маңызының дәлелденуі деуімізге болады. Оқу орнымызда бұл бағытта 50 бакалавриат, 24 магистратура, 4 доктор PhD мамандықтары ашыл­ған. Болашақ ғылым доктор­ла­ры Қазақстан ғылымын әлемдік дең­гейге әлемдік тәжірибені пайдалана оты­рып, үлесін қосады деген сенімдеміз. Екіншіден, жоғары оқу орында­ры­ның ғылыми қызметі де осы жолы заңнан айқын көрініс тапқан. Соның ішінде жаңадан Зерттеу уни­вер­си­те­тінің ашылып, оны жоғары оқу орын­да­рын­дағы ғалымдар мен ғылыми-зерт­теу­лердің іргелі және қолдан­ба­лы, тәжі­рибелік, конструк­торлық із­де­ніс­терінің нәтижесін негіздеу бас­ты жаңалық бо­лып отыр. Университет ғалымдары бұл бағыт­та өздерінің мүмкіндіктерін ке­ңей­теді, ғалым­дар­дың зерттеулерінің өзара бәсекелес­тігін арттырмақ. Үшін­шіден, заң жо­ба­сында ғылыми ұйымдардың қыз­мет­керлеріне, ға­лымдарына, олардың әлеу­меттік қам­сыздандыру мәселе­леріне ай­рық­ша назар аударылған. Қа­зақ­стандық ғалымдар мен шетелдік зерттеушілердің ізденіске деген  құл­­­шынысын арттыратын жолдар қарас­ты­рылған. Заң аясында мемлекеттік ғылыми ұйымдардың қызметкерлеріне, жетекші жоғары оқу орындарында, ғылыми ор­та­лық­тарында және зертханала­рын­да, оның ішінде шетелде біліктілігін арт­тыру, тағылымдамадан өту мақ­сатында 1 жылға дейінгі мерзімге демалыс беріп, оның жұмыс орнын және лауа­зымын сақтауға кепілдік берілуі бұрын көзге түсе қоймаған мүм­кіндік. Осы мүм­кін­дікті пайда­лан­ған ғалымдар жаңа шетелдік технология мен ин­но­вацияны толық меңгермек. Оған қо­сымша ғы­лыми ұйымдардың қыз­меткерлерін кө­термелеу шара­ла­ры, әлеуметтік жағ­дайын жақ­сарту жол­дары шешімін тап­пақ. Төртін­ші­ден, заң­да ғылыми кадр­ларды да­йындаудың бірізділігі, ұрпақтар ара­сындағы ішкі байланыс ойлас­тырыл­ған. Бұрынғы қалыптасқан дәстүрлі ғылыми, ғылыми-техникалық кадр­лар­ды даярлау, қайта даярлау және тағылымдамадан өткізу оларды алыс шетелдерде ұйымдастыруға ұлас­ты. Яғни, қазақстандық зерттеушілер әлем­дік мол ақпараттық жа­ңалықты қабылдап қана қоймай, онымен нақты жұмыс жасауына, дер уақытында танысуына қол жеткізді. Бесіншіден, жаңа заң жобасында ғылыми ізденістерді қаржылан­ды­рудың тетіктері тия­нақты зерттеу ерекшеліктерін ескере отырып, қар­жыландыру жолдары анықталған. Ғылыми, ғылыми-тех­ни­калық қыз­метті бағдарламалық-ныса­налы қар­жы­ландыру мемлекеттік стра­те­гия­лық маңызды мәселе ретінде жолға қойылды. Осындай ма­ңызды мә­селелерге университеті­міз­дің ғы­лы­ми әлеуеті ат салысып, өз зерт­теу­лерінің деңгейін арттыру ға­лым­дар үшін үлкен сын болмақ. Қорыта келгенде, «Ғылым тура­лы»  заң жобасы, оның артық­шы­лық­­тары қазірдің өзінде сезілді. Ендігі мақсат оны қабылдау болмақ. Тұяқбай  РЫСБЕКОВ, М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің ректоры, тарих ғылымдарының докторы, профессор. Орал.